भगवान् रामको जन्मभूमि नेपालमा नै छ ?

भानुभक्तको जन्मदिन । उनका रामायणका हरफहरू प्रशस्तै देखिरहेको थिएँ । साँझ ट्वीटरमा राम नाम जप्नेहरूको कमी थिएन । त्यसैको निरन्तरता हो कि जस्तो लाग्यो । एकछिन पछि हेर्छु त राम जन्मभूमि अयोध्या भारतमा होइन नेपालको वीरगन्ज नजिकै ठोरीमा पो छ भनिरहेका छन् । के भएछ भनेर बुझ्दै जाँदा प्रधानमन्त्री ओलीले दिउँसोको कार्यक्रममा त्यसो भन्नुभएको रहेछ । के अयोध्या नेपालमै थियो ? यो प्रश्न उठाएको एउटा लेख (‘भगवान् राम नेपालमै जन्मेका आठ प्रमाण’, २०७५ कात्तिक ३०, सौर्य अनलाइन) घुम्दैफिर्दै आइपुग्यो । लोकमणि पौडेलले लेख्नु भएको त्यो लेखमा आठवटा ‘प्रमाण’ प्रस्तुत गरिएको रहेछ । यी ‘प्रमाण’हरूको विश्लेषण गर्ने प्रयास गर्छु ।

१. ५ सय किलोमिटर टाढाको अयोध्याबाट रथमा चढेर जनकपुर आइपुग्न सम्भव थिएन ।

यो तर्क साह्रै फितलो छ । विश्वामित्रले गर्न लागेको यज्ञ मारीच र ताटका राक्षसराक्षसीले पटकपटक भङ्ग गरेकाले यज्ञको रक्षा गर्न र राक्षसराक्षसीको वध गर्न रामलक्षमणलाई अयोध्याबाट कौशिकी किनारको आश्रममा लागेका थिए । यो कथाले वाल्मीकि रामायणको केही भूगोल बुझ्न मद्दत गर्छ । बाल काण्डको सर्ग २३ देखि ३० सम्म सरयू नदी र गङ्गाको संगमस्थलमा रहेको अङ्ग प्रदेश पुगेको, गङ्गा तरेर ताटकाको वनमा गएर उसको वध गरेको, वन पार गरेर विश्वामित्रको सिद्धाश्रममा मारीच र सुबाहु राक्षसबाट यज्ञ रक्षा गरेपछि बल्ल मिथिलातिर लागेको प्रसङ्ग छ । त्यस्तै सर्ग ३१-६५ मा शोणा नदीको किनारमा बसेर विशाला नगर हुँदै मिथिला पुगेको उल्लेख छ । उता रामजानकी विवाह निश्चित भएपछि दशरथलाई सन्देश पुर्‍याउने दूतहरू तीव्र गतिमा घोडा चढेर तीन दिनमा आइपुगेको बताउँछन् (वाल्मिकी रामायण १.६८.१) । त्यस्तै दशरथ नाना थरीका रथ लिएर चार दिनको बाटोबाट मिथिला पुग्छन् (वाल्मिकी रामायण १.६९.७)।

२. लक्ष्मणले सीतालाई वाल्मीकि आश्रममा छोडेर त्यही दिन फर्किए । भारतको अयोध्याबाट नेपालमा रहेको वाल्मिकी आश्रम २५० किलोमिटरको दूरीमा भएकाले एकै दिनमा फर्किन सम्भव छैन ।

नेपालको चितवनमा मात्रै वाल्मीकि आश्रम रहेको मान्ने हो भने यो ठीकै होला । लवकुशले पिङ खेलेका भनेका लहरा, रामको घोडा बाँधेको खम्बा, पुराना इनार नभएका होइनन् । तर भारतको उत्तर प्रदेश राज्यको बिठोरमा पनि वाल्मिकी आश्रम रहेछ । त्यही आश्रममा सीता र लवकुश बसेको र रामायण पनि त्यहीँ नै लेखिएको मान्यता रहेछ । वाल्मीकिको आश्रम हालको नेपालमा थियो कि भारतमा ? ऋषिमुनिहरू तप गर्दै धेरै ठाउँ पुग्थे । वाल्मीकिको आश्रम एउटा मात्रै हुनुपर्छ भन्ने छैन । एक ठाउँमा मात्रै हुनुपर्छ भन्ने पनि छैन । जसरी अचेल स्कूलका चेन हुन्छन्, गुरुकुल र आश्रमका पनि चेन हुन सक्छन् । हाल बिठोरमा रहेको आश्रममा लक्ष्मण सीतालाईले छाडेपछि हालको चितवनमा आएका पनि हुन सक्छन् । पछि उता गएका पनि हुनसक्छ ।  

यी दुवै आश्रममा सीता र लवकुशको कुनै सम्बन्ध नहुन पनि सक्छ । वाल्मीकि ऋषि हुनु अघि डकैती गर्दै दिन बिताउँथे । नारदले वाल्मीकिलाई राम नाम जप्न सिकाउँदा वाल्मीकिलाई रामका बारेमा थाहा नभए जस्तो लाग्छ । त्यस्तै नारदले वाल्मीकि ऋषि भइसकेपछि रामायण सुनाउँदा वाल्मीकि भन्दा राम धेरै नै प्राचीन जस्ता लाग्छन् । सीतालाई वाल्मीकि आश्रममा छाडिएको प्रसङ्ग उत्तरकाण्डमा छ जसलाई वाल्मीकिले रचेको नभई पछि थपिएको मान्नेहरूको सङ्ख्या पनि धेरै छ । वाल्मीकि रामायण डट नेटले उत्तरकाण्ड आफ्नो साइटमा राखेकै छैन ।       

३. सन् २००० मा प्रकाशित कमलेश्वरको उपन्यास ‘कितने पाकिस्तान’ मा अयोध्या रामको जन्मभूमि नभएको पुष्टि गरिएको छ ।

यो त मेरी म्यागडालिन जिजस क्राइष्टकी पत्नी थिइन् भनेर ड्यान ब्राउनले डा भिन्ची कोड उपन्यासमा भनेजस्तो भयो । अमिश त्रिपाठीले उपन्यासमा लेखेकाले रावण, हनुमान, गणेश म्युटेन्ट हुन् भन्ने पुष्टि भइसक्यो भन्न पनि नमिल्ला ! हुन त प्राचीन ग्रन्थको आधारमा रामको इतिहास केलाउन खोजिँदै छ र केही ऐतिहासिकता भेटिएको पनि छ तर ग्रन्थ र उपन्यासका “तथ्य” र “कल्पना” छुट्याउन पनि त कम गाह्रो छैन ।

४. भारतमा नक्कली लुम्बिनी बनाए जस्तै बाबरी मस्जिदमाथि हिन्दूहरूले हमला गरून् भनेर त्यो ठाउँलाई अयोध्या भनिएको हुनसक्छ ।

बुद्धकालिन सम्पदाहरू नेपाल र भारत मात्रै होइन अफगानिस्तानसम्म पनि भेटिएका छन् । नेपालको लुम्बिनीमा भेटिएको अशोक स्तम्भले त्यहीँ बुद्ध जन्मेका हुन् भन्ने सिद्ध गरिसकेको छ । लुम्बिनी विश्व सम्पदा सूचिमा रहेको पनि बीसौं वर्ष भइसक्यो । भारतले नक्कली लुम्बिनी बनाउन कसरी सक्ला ?

हाल अयोध्या भनिएको ठाउँ धेरै लामो इतिहासबाट गुज्रिएको छ । मुस्लिमहरूले यो क्षेत्रमा आक्रमण मात्र गरेनन्, शासन पनि गरे र कति ठाउँ तहसनहस पनि पारे । तेह्रौं शताब्दीमा सिमरौनगढ पतन भयो । त्यसै ताका कान्तिपुर र भादगाउँमा पनि लुट मच्चाए । बाबरी मस्जिद भएको ठाउँमा राम मन्दिर थियो भनेर हिन्दूहरूले मस्जिद गिराउनु उचित भने थिएन । तेह्रौँ शताब्दीका मुसलमान र बीसौँ शताब्दीका हिन्दू उस्तै हुन् ? होइनन् भने बाबरी मस्जिद ऐतिहासिक धरोहर थियो । साम्प्रदायिक दङ्गा नहुने गरी व्यवस्थापन गर्न सकिन्थ्यो । जति राम मन्दिर त्यति राम्रो भन्ने कुरा पनि सुनियो । त्यसो हो भने जति बुद्धका धाम त्यति राम्रो किन नभन्ने ?

५. नेपालको चितवन जिल्लामा रहेको माडी प्राचीन समयदेखि नै अयोध्यापुरीका नामले पनि जानिन्थ्यो । त्यसैले वास्तविक रामजन्म भूमि अयोध्या हुनुपर्छ । केही समय पहिलेसम्म त्यहाँस्थित एउटा गाविसको नाउँ अयोध्यापुरी रहेको थियो । अहिले टाँडी नगरपालिका भएपछि वडा ७ र ८ मा परेको छ । सो ठाउँबाट जनकपुर करिब १ सय ८० किमी पूर्वमा पर्छ भने वाल्मीकि आश्रम झण्डै ७० किमी पश्चिममा पर्छ । त्यहाँबाट रथमा चढेर एकै दिनमा वाल्मीकि आश्रम पुगेर फर्कन सकिन्छ ।

माडी (चितवन) कि ठोरी (पर्सा) ? प्रधानमन्त्री भन्नुहुन्छ ठोरी । पौडेल भन्नुहुन्छ, “प्रधानमन्त्रीज्यूले मेरो लेख पढेर राम जन्मभूमि नेपालमा पर्छ भन्नुभयो ।” फेरि पौडेलको लेखमा माडी छ । अध्ययन नै नभएको कुरामा दाबी कसरी हुन्छ ? प्रधानमन्त्रीज्यू, कुनै कुरा दाबी गर्दा फ्याक्ट चेक गरौँ न है अनि यो लेख/किताबको आधारमा भनेको पनि भन्दिउँ न है । अस्ति मात्रै भारतीय मिडियालाई फ्याक्ट देखाएनन् भनेर गाली गरियो । हेर्नुस् त, भोलिपल्टै माफी माग्नुपर्यो । लाज भयो ।  

६. “उता वाल्मीकि आश्रम अहिले पनि नेपालमै पर्छ । यो सबैले मानिआएको विषय हो । चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा पर्सा वन्यजन्तु आरक्षको दक्षिणी सिमानामा अवस्थित यस आश्रममा नेपालकै भूमि भएर पुग्न सहज छैन । अहिले पनि त्रिवेणीबाट नारायणी पार गरेर इन्डियाको टंकी बजार पुगी इन्डियाकै वाल्मीकि बाघ संरक्षण क्षेत्र हुँदै सुननदी र पतनदी तरेर पुग्नुपर्ने अवस्था छ । यसमा नेपाल सरकारको खासै ध्यान पुगेको छैन ।“

भारतमा पनि वाल्मीकि आश्रम रहेछ भन्ने त माथि लेखिसकियो । नेपालमा रहेको आश्रम सुगम हुनुपर्छ र संरक्षण गर्नैपर्छ ।

७. “रामायणको अन्तिमतिर वाल्मीकि, सीता र लव कुशलाई लिएर पैदल यात्रा गरी रामलाई भेट्न गएको वर्णन छ । वाल्मीकिले सीताको पवित्रताका बारेमा रामलाई अवगत गराएर सीता तथा लव कुश तीनै जनालाई रामको जिम्मा लगाउने योजना थियो । उनीहरूको भेट भएको ठाउँ अहिलेको देवघाट हो । त्यो वेला रामले सीतालाई स्वीकार गर्दा जनतामा गलत सन्देश जाने सोचेकाले सहजतासँग वाल्मीकिको आग्रह शिरोपर गर्न सकेनन् । यसबाट दुःखी भएकी सीताले धरती मातालाई पुकारिन् । धरती फाटिन् र सीता धरतीमा समाहित भइन् । त्यो ठाउँको दर्शन गर्न अहिले पनि देवघाटमा तीर्थालुहरूको भिड लाग्छ ।“

उत्तरकाण्डको यो पारिवारिक भेटघाट चितवनको देवघाटमा नै भएको ऐतिहासिक प्रमाण छ र ? उत्तरकाण्ड किन सन्देहपूर्ण छ भनेर त माथि आइसक्यो । फेरि नदोहोर्याऊँ । तर रामायणलाई इतिहास मान्ने हो भने धर्ती मातालाई पुकारेको अनि धर्ती फाटेको कुरा चाहिँ पत्यारिलो लाग्दैन । 

८. “अहिलेको अयोध्यापुरीदेखि पश्चिम नारायणी नदी पार गरेपछि रामग्राम आउँछ । अयोध्यापुरीदेखि उत्तरतिर रामपुर छ । अयोध्यापुरीदेखि पूर्व सुनसरी जिल्लाको जंगलमा रामले धुनी जगाई आगो तापेको ठाउँ अद्यापि रामधुनीका नामले प्रसिद्ध छ । उता देवघाटसँग जोडिएको रामनगर पनि बिर्सनु हुँदैन । पाल्पामा पनि रामपुर छ । रामपुरसँगै काली नदीको किनारमा रामघाट छ जहाँबाट राम अन्तध्र्यान भएका थिए । रामायणमा रामले आफ्नो राज्य विस्तार गरेको प्रसङ्ग उल्लिखित छ । वरिपरिका रामनाम युक्त ठाउँहरू रामले विजय प्राप्त गरेका ठाउँहरू हुन सक्छन् ।”

राम जन्मभूमि भनिसकेपछि त्यसको वरिपरी रामको नाम भएका ठाउँ हुनु स्वाभाविक नै होला । तर यो पनि अनुमानमै सीमित छ । अरू नै कुनै राम पनि त हुन सक्छन् नि ! रामायणका रामभन्दा अघिका परशुराम पनि राम नामले नै चिनिन्थे । वाल्मिकी रामायणमा परशुरामलाई पटकपटक भार्गव राम र जामदग्न्य राम भनिएको छ दुई रामका बीचमा कन्फ्युजन नहोस् भनेर । विष्णुका दुई अवतारको नाम राम छ भने अरू कति राम होलान् ?

थप कुरा

माथि वाल्मीकि रामायणका आधारमा मात्रै विश्लेषण गरेँ । अरू रामायणबाट कुरा आए भने मेरा तर्क पनि काटिएलान्, सीमित अध्ययन भएकाले वाल्मीकि रामायणले नै पनि काट्न सक्छ । ठूलो कुरा होइन । रामायण मात्रै ३०० वटा सम्म रहेका छन् । नारद, वाल्मिकी, कालिदास, तुलसीदास, काम्बन, भानुभक्त त मैले थाहा पाएका केही रचयिता हुन् । रामायणका पात्रहरूका अनेक कथा छन् । विभिन्न क्षेत्र र भाषाका लोककथाहरूमा राम कहिले सामान्य मानिस, कहिले राजा त कहिले भगवान् बनेका छन् । पाली भाषाको ‘दशरथ जातक’मा राम र सीता दाजुबहिनी हुन्छन् । कुनैमा रावणवध रामले नभएर लक्ष्मणले गर्छन् । काम्बन रामायणमा सीता रावणकी छोरी हुन्छिन् । पहाड, सागर र पुष्पक विमान बोलेको जस्ता दन्त्यकथा रामायणमा अटाएका छन् भने विश्वामित्रको तपस्या, शिवधनु, परशुराम, जस्ता पौराणिक कथा पनि आएका छन् । यस्ता कठिनाई बावजुद रामायणको ऐतिहासिकता खोज्ने प्रयास भइरहेका छन् जुन निकै गाह्रो काम हो ।

असार १३, २०७७ मा भोगीराज चाम्लिङको ‘रामायणको लंका : श्रीलंका कि भारतमा ?’ शीर्षकको अन्वेषणमा आधारित एउटा लेख कान्तिपुरको कोसेलीमा छापिएको छ । लेखमा भाषिक अध्ययनका आधारमा लंकाको अर्थ टापू हुने, साथै भारतको मध्यप्रदेश स्थित क्षेत्रका आदिवासीका इतिहासका आधारमा उक्त क्षेत्रमा रामायणवर्णित लंका थियो भन्ने तर्कहरू सन्दर्भ सहित प्रस्तुत गरिएको छ । त्यसभन्दा अघि २०७६ असोज २५ मा नयाँ पत्रिकाले ‘लंकाकोण’ शीर्षकमा सौरभको लेख प्रकाशन गरेको छ । यसमा पनि सन्दर्भहरू दिँदै विभिन्न भाषामा लंकाको अर्थ दक्षिण र टापू भनिएको छ र रामायणको लंका मध्यप्रदेशमा पर्छ भन्ने कुरालाई पनि जोड दिइएको छ ।

वैज्ञानिक अध्ययन हुँदै जाँदा पुराना मान्यता फेरिएर नयाँ मान्यता स्थापित हुनु नौलो होइन । राम जन्मभूमिका विषयमा पनि उचित वैज्ञानिक अध्ययन भएर नयाँ कुरा आउनसक्छ तर अकस्मात नयाँ मान्यता आए भने तिनलाई आत्मसात् गर्न गाह्रो पनि हुन सक्छ । कोपर्निकस, ग्यालिलियो, डार्विनजस्ता वैज्ञानिकका प्रमाणित तथ्यलाई समेत जनमानसले सहजै ग्रहण गर्न सकेन ।

रामलाई कथाको पात्र मान्ने हो भने उनी जहाँ जन्मिएका भए पनि के फरक पर्छ र ? ऐतिहासिक पात्र हुन् भने पनि जुन बेला उनी जन्मिए, त्यो बेलाको भूगोल अहिलेको जस्तो छँदै थिएन । उनी न नेपाली थिए न भारतीय । उनलाई मान्नेले उनका कर्मका आधारमा भगवान् मानेका छन् । उनका गल्ती देखाएर उनलाई भगवान् नमान्ने पनि छन् । भगवान् मान्ने हो भने त उनी सर्वव्यापी छन् । न आदि छ न अन्त्य । न जन्म न मरण । बुद्धका हकमा पनि लगभग यस्तै कुरा लागू हुन्छन् । अनि यस्ता विषयमा झगडा किन गर्नुपर्यो ?

तर म बबुरोले मात्रै होला यस्तो सोच्ने ! राम जन्मभूमिका नाममा उठेको विवाद साम्प्रदायिक द्वन्द्वमा परिणत भयो । त्यही द्वन्द्वबाट उठेर भारतीय जनता पार्टी राजनीति गरिरहेका छन् । भारतीय सर्वोच्च अदालतले बाबरी मस्जिद भत्काएको ठाउँमा राम मन्दिर बनाउन पाउने निर्णयलाई भारतीय प्रधानमन्त्री मोदीले राम्रै क्यास गरे । जुन रामको नाममा मोदी राजनीति गर्दैछन् तिनै रामको जन्मभूमिलाई फिक्का तर्कको आधारमा नेपालको भनेर दाबी नै गरिदिन्छन् ओली । कताकता डर लागिरहेको छ । भगवानका नाममा झगडा नगरौं भन्दा पनि कहिले बुद्ध त कहिले रामको विषयमा विवाद भइरहँदा रिचर्ड डकिन्सको ‘द गड डिल्युजन’मा पढेका (ठ्याक्कै यस्तै नभए पनि) शब्दहरू याद आइरहेको छ –“नरम भन्दा नरम धर्म (सम्प्रदाय) लाई मान्नेहरू पनि जुनसुकै बेला कट्टर हुन सक्छन् । त्यसैले सबै साम्प्रादाय हटाउनुपर्छ ।“

पुस्तक समीक्षा: झोला

‘झोला’ कथासंग्रहमा प्रसिद्ध आख्यानकार कृष्ण धरावासीका बाह्रवटा कथा राखिएका छन् । यीमध्ये केही पछिसम्म सम्झन सकिने खालका छन् । सबै कथाहरूको छोटो चर्चा गर्दछु ।

पहिलो कथा ‘झोला’ सर्वप्रिय कथा हो । सतीप्रथाको विकराल दृश्य प्रस्तुत भएको यो कथा ‘श्रुति संवेग’मा प्रस्तुत भएको थियो । त्यसपछि नै एउटा अनलाइनमा भेटेको थिएँ अनि बाबाले पढेर सुनाउनुभएको थियो । यस कथामा आधारित चलचित्र पनि बनिसकेको छ जसलाई धेरै प्रशंसा गरिएको थियो । यो कथासंग्रह को सबैभन्दा उत्कृष्ट कथा पनि ‘झोला’ नै हो ।

‘ठेकुवाकी आमा’ पनि मन परेको अर्को कथा हो । ठेकुवाकी आमाले ठेकुवा (छोरा) लिएर राजेन्द्र साहुसँग पोइल गएपछि कथा सुरु भएको छ । उसको विगत बुझेपछि उसले लिएको कदम ठीकै लाग्छ । तर पछि उसले गरेको गल्तीले ल्याएको वियोगान्तले रुवायो ।

‘ती दिन कहिले आउलान ?’ लेखनको दृष्टिकोणले अनौठो छ । यस्तो किसिमको कथा पहिले पढेको थिइनँ । पात्रहरूको नाम नदिई संवाद मात्रै दिइएकोछ । कसले बोलेको भन्ने बुझ्न चाहिँ बुलेट पोइन्ट हेर्नुपर्ने हुन्छ । कुनै आन्दोलन या द्वन्द्वकालको अवस्था छ भन्ने बुझिन्छ यो कथाका संवादमा तर पात्रहरूसँग कनेक्सन नभएकाले खासै मन परेन ।

चौथो कथा ‘उनीहरूले कहिले गीत गाए?’ म पात्रले सानैमा गरेको सोही प्रश्न र उमेर ढल्किएपछि पाएको प्रश्नमा केन्द्रित छ । यसले सामान्य कुरा देखाएर गहिरो भाव बोकेको छ । अर्को कथा ‘साँघु काट्नु’ले क्रान्तिकारीहरूले साँघु (पुल) काटेको कुरालाई एउटा बच्चा ले कसरी बुझ्छ भन्ने कुरा देखाइएको छ ।

‘भो छाड्नुस् ती पुराना कुरा’ले एउटी महिलाका निर्णयहरू प्रस्तुत गरेको छ । यद्यपि पात्रहरूको विकास राम्ररी गरिएको छैन । घटनाहरू कथाकै लागि मात्र भएजस्ता लाग्छन् ।

‘इस्कुस’ कथाले अनौठो यौन मनोविज्ञान समेटेको छ । बिहे गरेको छ महिनापछि श्रीमतीसँग भेट्न हिंडेको ‘म’ पात्रले इस्कुसलाई ‘विशेष’ देखेको कुराले हास्या सिर्जना गरेको छ । ‘विश्वास’ कथाले भने वर्षौंदेखि सँगै रहेका जोडीले पनि कसरी एकअर्कालाई शंका गर्न सक्छन् भन्ने देखाएको छ । यो कथामा शंकाले लंका जलाउँदैन । यो कुरा मनपर्यो ।

जातीय भेदभाव सानै उमेरदेखि कसरी सुरु हुन सक्छ भन्ने कथा हो ‘एउटा सानो केटो’ । ‘म’ पात्रले एउटा ब्राहमण केटोलाई कसैलाई पनि भेदभाव गर्न हुन्न भनेर सिकाएको यो कथा ठीकै लाग्यो ।

‘मह’ कथाले सोझालाई बाठाले कसरी झुक्क्याउन सक्छन् भन्ने देखाएको छ । त्यस्तै माथिल्लो पदका कर्मचारीको मूर्खता र सफाई गर्न पनि तल्लो पदका कर्माचारी पर्खिनै पर्ने “बाध्यता”लाई व्यङ्ग्य गरेको छ ।

‘मास्टरबाबु’ पनि मन परेको कथा हो । यसमा बाहिर एउटा र भित्र अर्को रुप भएको एउटा पात्रको बयान छ । यसको आश्चर्यजनक अन्त्यले मास्टरबाबुप्रतिको हेराइ नै परिवर्तन हुन्छ ।

संग्रहको अन्तिम कथा ‘बसकी केटी’मा बस यात्राका दौरान ‘म’पात्र र उसकी छेउमा बसेकी एउटी केटीको बारेमा छ । ‘म’पात्रका मनमा खेल्ने कुराहरूमा पुरुष मनोविज्ञान देखिन्छ ।

समग्रमा, ३.५/५

View my other reviews on Goodreads

7 Days 7 Books

7 Days 7 Books is a challenge on Facebook that has been running among Nepali book-lovers for a couple of years. The aim was to promote reading culture. This year, it got an extra agenda-“Make books tax free!”

The addition of tax on imported books and those printed in India/overseas should have affected the publishers and distributors, but it looks like they won’t be affected. Instead they would hike the price and make things difficult for parents and students (who are in compulsion to buy textbooks from abroad), and for book-lovers. “The total removal of tax in books would help a lot of students,” a lot of us argued. #Makebookstaxfree got into the internet, and there were campaigns against the taxes at several places, of which Patan was the first. I could not go there because the time clashed with my language classes but I gave my moral support.

The 7 Days 7 Books Challenge says, “Post a book’s cover everyday for 7 days without any review or explanation.” But when I was challenged by my friend Gauri Bomjan, I had a strong urge to at least explain why I chose those books. I thought, ‘Anyone can Google book covers and post them. If I don’t explain, people will not be attracted.’ But later I accepted the challenge as it was to see if I can be wrong. Since the challenge is completed, I now list the 7 books that I posted (all of which are Nepali) along with answers to “Why I chose them?”

Day 1: मोती र गुलाफ (My Translation: Pearls and Roses) by Shivahari Adhikari

I received this book when I was in Class 1 as a prize in a poem recitation contest. This book has 6 folk tales from 6 countries. This book is close to my heart, and since it came back to me after remaining at one of my neighbours for several years, my mother did not allow anyone to take it away.

Day 2: बनारसमा बेचिएकी बहिनी (My Translation: A Sister sold in Benaras)–Nagendra

We did not have book-shelves as there was no space in our house. (We still don’t have much space but we got our first book-shelf last week, thanks to my parents.) So, those days, books were stored in an old carton box. I used to extract books and magazines from it time and again. I found this book in that box when I was in Class 8 while we were shifting to our neighbour’s on rent (we were building a bigger house where our old small house was). Before reading this book, I thought essays were always factual with very little chance of bringing in fiction or personal opinions. This book changed my thought.

I have a deep respect for this book as a Guru for my essays and blogs. It has inspired the way I evaluate situations and people, and I have no shame in saying that Nagendra’s writing style has inspired some of my writings.

Day 3: धुवाँ (Translation: Smoke) by Atma Ram Sharma

My father got this book from his friend (the author). I read this book several times during my vacations during my childhood. I had forgotten it completely until I found it while looking for books to post for the challenge. The story collection has several stories of sorrow. I have never read it as an adult. So, the challenge has reminded me that I should read it again.

Day 4: एउटा कथा भन्नु न हजूरआमा (My Translation: Grandma, Please tell a story) by Ramesh Bikal

Ramesh Bikal is a writer who has written stories for all age groups. This books for children are noteworthy for their mythical and magical elements. My mother gave this book when I was in 15. I fell in love with the stories instantly. But as I haven’t read it for a long time, I have forgotten them. Another book in the to-read-again list.

Day 5: जंगबहादुर (Junga Bahadur) by Shree Krishna Shrestha

I read parts of this book in Sadhana Magazine. I read it last year in free times during my trip to Japan and wrote a review in Nepali. I looked for information on the author but could not find him then. After I posted this photo for the challenge, my teacher Nir Shakya wrote that Late Mr Shree Krishna Shrestha was a chemist and was also the Head of Water Resources Department. I had a mixture of emotions as I got some real info about the author after so many years, but after his demise.

Day 6: घनचक्कर (Ghanachakkar) by Sanjeev Upreti

Ghanachakkar is a crazy ride with one of the craziest narrators of all time. Set during the insurgency period Kathmandu, this novel is a psychological experience. I got this book as a prize in Class 9. I finished the book within five hours the day I got it, leaving me in hallucinations and confusion. I have read it several times since and each time I have found something new.

Day 7: लिखे (Likhe) by Sharad Poudel

I read some chapters of this book in Nawa Yuwa magazines of the late nineties. As with Junga Bahadur, I bought it immediately when I saw it in a book store. This novel shows real struggles of the so-called “untouchables” in a small village in the Western District of Baglung. The dialect, the life-style and the social problems have been captured so well that Likhe’s struggles in his young age can make one cry.

At the end, I realized that it is possible to attract readers to books by just showing the photos. So, why a long post as this? Because, (1) I can’t find peace until I write this and (2) I hope I can attract more readers through this article.

७ दिन ७ पुस्तक

फेसबुकमा केही वर्षदेखि नै ७ दिन ७ पुस्तक च्यालेन्ज देखेकाे थिएँ । नेपाली पुस्तकप्रेमीहरूले पठन संस्कृतिकाे प्राेत्साहनका लागि ७ दिनसम्म ७ वटा पुस्तक कुनै पनि व्याख्या वा समीक्षाविना पाेस्ट गरिरहेका थिए । समीक्षासहितकाे चुनाैति पनि देखेकाे हुँदा केही नलेखी फाेटाे मात्र राख्दा कसैले ‘ढर्रा पारेकाे’ भन्ने हाे कि भन्ने शंका जाग्थ्याे । गुगलबाट खाेजेर किताबकाे फाेटाे राख्न पनि गाह्राे छैन । व्याख्या वा समीक्षाविना पाेस्ट गरिरहँदा अरूलाई पठनप्रति आकर्षण गर्न सकिन्छ र ? भन्ने प्रश्न पनि मनमा थियाे ।

साथी गौरी बम्जनको च्यालेन्ज स्वीकार गर्नुअघि माथी उठेका प्रश्नहरू बारे सोचेँ । व्याख्या गर्न मन हुँदा पनि नगरेर फोटोहरू हालेँ । ती पुस्तकहरू यहाँ प्रस्तुत गरेको छु । अनि ती पुस्तक किन छानेँ भन्ने कुरा पनि समेटेको छु (च्यालेन्ज दौरान नलेखे पनि) ।

१. मोती र गुलाफ (लोककथा सङ्ग्रह)- शिवहरि अधिकारी

कक्षा १ मा छँदै पुरस्कार स्वरूप पाएको यो किताब धेरै नै प्रिय छ । यसमा भएका ६ वटा कथाले मन छुन्छन् अनि केही नैतिक शिक्षा पनि दिन्छन् । धेरै वर्ष छिमेकमा बसेर फिर्ता आएकोले गर्दा पनि यो किताबप्रती आशक्ति अलि बढी छ ।

२. बनारसमा बेचिएकी बहिनी (निबन्ध सङ्ग्रह)– नगेन्द्र

आठ कक्षामा छँदा किताब र पत्रिका राखेको बक्सामा एकदिन यो पुस्तक भेटेको थिएँ । टङ्कनमा धेरै गल्ती भए पनि यसले सुरुमै आकर्षित गर्‍यो । यी निबन्धहरूले निबन्धप्रतिको दृष्टिकोण नै परिवर्तन गरे । मेरा कतिपय ब्लग पनि यी निबन्धबाट प्रभावित छन् ।

३. धुवाँ (कथा सङ्ग्रह)–आत्माराम शर्मा

बाबाले ल्याउनुभएको यो किताब ५ कक्षादेखिका धेरै बिदाहरूमा पढेको थिएँ । सामान्य मान्छेका असामान्य कथाहरूले रुवाउँथे । नपढेको धेरै भएको हुँदा धेरै कुरा याद छैनन् । फेरि छिट्टै पढ्नुपर्ने पुस्तक हो यो ।

४. एउटा कथा भन्नु न हजूरआमा (बालकथा सङ्ग्रह)- रमेश विकल

रमेश विकलका कथा र उपन्यासहरू विभिन्न उमेर समूह लक्षित छ्न् । बालबालिकाका लेखिएका यस सङ्ग्रहका कथाहरूले कल्पनाको संसारमा पुर्‍याउँछ्न् ।

५. जंगबहादुर (ऐतिहासिक उपन्यास)–श्रीकृष्ण श्रेष्ठ

साधना मासिकमा जङ्गबहादुर उपन्यासका अंश पढ्दा आङ सिरिङ्ग हुन्थ्यो । सानोमा धेरै पटक यी अंश पढेको थिएँ । पूरा उपन्यास पढ्न भने पोहोर साल मात्र जुर्‍यो, त्यो पनि जापान टुरको दौरान । यस उपन्यासको समीक्षा पोहोर साल लेखिसकेको छु ।

६. घनचक्कर (उपन्यास)–सञ्जीव उप्रेती

७. लिखे (उपन्यास)–शरद पौडेल

पागलपनको कथा बोकेको घनचक्कर पहिलो चोटि पढ्दा कायल भएको थिएँ । कक्षा ९ मा एउटा प्रतियोगितामा पुरस्कारको रूपमा पाएको दिन करिब ५ घण्टामा पढिसकेको थिएँ । त्यसपछिका वर्षहरूमा पढ्दा हरेक पल्ट नयाँ कथा र सोच भेटेको छु । पढेका नेपाली उपन्यासमध्ये सबैभन्दा माथिल्लो तहमा घनचक्करलाई राख्ने गरेको छु ।

नवयुवा मासिकमा लिखेका केही अंश पढेको थिएँ । “जङ्गबहादुर”झैँ यो किताब पनि देख्नेबित्तिकै किनेको थिएँ । बाग्लुङको सानो गाउँमा अछुत भनेर ठूला जात भनाउँदाले दिएका दु:ख र लिखेले सानै उमेरमा गर्नुपरेको संघर्षले मुटु कुँड्याउँछ ।

अन्त्यमा, मेरा प्रश्नका जवाफ पाएँ । व्याख्या नै नगरे पनि पुस्तकप्रति आकर्षित गराउन सकिँदो रहेछ । त्यसो भए यति लामो लेख किन ? किनकी यो नलेखी चित्त बुझाउनै सकिनँ । अनि यो लेखमार्फत अझै धेरैलाई आकर्षित गर्न सक्छु कि भन्ने सानो प्रयास (आश) हो ।

रणहार: अन्तिम मल्ल राजाको मनोदशाको कथा

रणहार [Ranahar]रणहार [Ranahar] by Yogesh Raj
My rating: 3 of 5 stars

“रणहार” मल्लकालिन ‘सो नगरहरू’ (कान्तिपुर, पाटन र भक्तपुर)को कलह, र तीनै राज्यका आन्तरिक कलहले गर्दा गोर्खा राज्यसँग पराजित अन्तिम मल्ल राजा रणजित मल्लको कथा हो । उपन्यासले रणजित मल्लको मानसिकता पर्गेल्न खोजेको छ र केही हदसम्म यसमा सफल छ ।

उपन्यासमा तात्कालिक नेवा: राज्यको सजीव चित्र छ । ‘जुजु’का क्रियाकलापदेखि जनताका दिनचर्यासम्म अटेका छन् । भक्तपुर दरबार, चाँगुनारायण नारायण र न्यातपोलको बारेमा धेरै थाहा नभएका कुरा उपन्यासमा पढ्न पाएँ । भक्तपुर दरबारका अनगिन्ति चोकहरुको बारेमा सबैलाई थाहा नभएको र भित्रबाट कसैले सहयोग नगरेसम्म भेद्न असम्भव भएबाट विश्वासघात भित्र बाटै भएको थियो भन्ने सङ्केत गर्दछ । पृथ्वीनारायण शाहलाई कुमरीमाजुले कमलको फूल दिएको इतिहास पहिले पढेको थिएँ । यसमा आउँदा खुशी भएँ । पछि पृथ्वीलाई गोर्खाका राजा भनेर पटकपटक भनिएको छ । मितछोरा भए पनि उनले गरेको छल देखाउन प्रयोग गरिएको सम्बोधन लेखकको चातुर्य हो । युद्धमा हारेपछि रणजीत मल्लको जुन वर्णन छ, त्यसले स्थीतप्रज्ञको आभास दिन्छ ।

रणजीत मल्लको रणहारको कथा जसरी प्रस्तुत भएको होला भनेर सुरु गरेको थिएँ, त्यस्तो पाइनँ । प्रस्तुतिको शैली अलि अल्छिलाग्दो लाग्यो । कुनै पनि संवाद उद्दरणभित्र छैन, जसले अल्मल्याउँछ । नेपाल भाषाका सबै शब्दहरूको अर्थ दिइएको छैन । तिनलाई पछाडि राख्नुभन्दा फुटनोट बनाएको भए हुन्थ्यो । रणजीतको अपहरणको प्रसङ्ग अधुरो छ । यसले सम्पादनको कमी देखाउँछ । कथा क्रमबद्ध नभएकाले कतैकतै अलमलिएँ । विचारप्रधान उपन्यास भए पनि मदन पुरस्कार पाउन लायक चैं लागेन ।

View all my reviews

Book Review: Dr Sanduk Ruit’s biography could have been brilliant but it lacks lustre

The first time I had heard the name of Dr Sanduk Ruit was in 2006 when he was awarded with the Magsaysay Prize. As uncommon his name sounded to me, the determination to help the poor by treating their eye diseases at an affordable price was also uncommon.

Despite his revolutionary work in treating cataracts and establishment of the famous Tilganga Hospital, Dr Sanduk Ruit is not as famous as he should be. This is probably due to his low-profile attitude, his appreciation for his team, and insufficient media coverage from Nepal. This is a book that helps one understand Ruit and appreciate his hard work in helping the helpless. It gives insight into the strengths and weaknesses of the beloved doctor. It tells about his family, his beliefs and his passion. These factors make the book valuable.

The book is interesting at first. The early life of Ruit engaged me. The hardships of his and his parents’ lives tells a lot about the struggles the blind have to go through in the rural Himalayas. However, their journey to Darjeeling, Dhankuta and later to Kathmandu makes them more privileged than most people in the area. The book has not emphasized this, however, which seemed quite odd to me.

Dr Ruit’s greatest achievement lies in the establishment of a cheap and efficient method of cataract surgery, and the book does wonderful work in capturing that. His work in the Upper Mustang is the best because the team had suffered a lot to reach there and establish a camp. In spite of all the hardships, they were able to restore sights of hundreds. This and several other camps are inspiring.

The non-linear narration gives the feel of watching a documentary. In some places, it is good but in many places, when the timeline shifts from one to another, I felt like I missed an important matter. The non-linearity also means that sentences, paragraphs, and at one instance, a case are repeated.

There are some issues in the book that disappointed me. One is the exaggeration of the caste issue. In the part where Ruit’s parents get married, class could have been an issue instead of caste. But it does not matter because it does not take the narrative anywhere. The wedding is accepted by both the families and there is no pride in them. In the chapters of his childhood in the school at Darjeeling, he is said to have been bullied and he was left alone because of his caste/race. A picture in the book itself, however, tells a different story.

When the doctors of Nepal Eye Hospital refused to follow Ruit’s method, caste system is blamed directly. The reasons are obvious: (1) Ruit’s method had not gone through a proper clinical trial, and (2) people are always sceptical about new technologies that have not appeared in peer-reviewed journals. To bring caste, in this case, was absolutely unnecessary.

This one part of Ruit’s life that made me sad and furious. Ruit pulled off a cheap Bollywood style stunt in order to make Nanda talk to him. This is the worst part, and the most uninspiring. The fact that Nanda, despite being great at nursing, left her job “to look after the family” is also uninspiring. She did what is traditionally expected of women in Nepal. But I felt they could have done so much more, had she and Ruit been together in all their camps.

I wish Nepalese journalists gave more emphasis on inspiring works of common people instead of conspiracy theories and political figures. It’s a wonder we did not have a Nepali book on Dr Ruit before this book came out. The translation of the book has also arrived, but Khagendra Sangraula has not been able to deliver an interesting retelling in Nepali. There is literal translation in most places, including titles, that put me off.

Summary

Book: The Barefoot Surgeon (Sanduk Ruit in Nepali Translation)

Author: Ali Gripper

Rating: 3/5

हतार

बिहान कलेज जान समयमै निस्कन खोजे पनि कहिले के मा कहिले के मा अल्मलिन्छु । हतार गर्दै निस्कन्छु । आफूलाई चाहिने चीजबीज छुट्छन् । ‘छुटे छुटुन् है !’ भन्दै पुग्छु गाडी चढ्न । गाडी चढ्ने कुनै निश्चित बिसौनी छैन । भित्री सडकमा न ट्राफिक चाप न त गस्ती । जहाँ गाडी भेट्यो त्यहीँ हात दियो, गाडी रोकिन्छ तर यति हतारमा हुन्छ कि पाइला राख्न नपाउँदै हिँडिसक्छ । लड्दैपड्दै सीट सम्म पुग्छु । बसमा तै बिसेक, माइक्रोबसमा त कहिलेकाहीँ बस्ने ठाउँसम्म हुन्न । कोच्चिन्छु । गन्तव्यसम्म पुग्न हतार छ ।

मैले मात्रै हतार गरेर भएन । चालक दलका दुई सदस्यलाई आराम छ । अघि म चढ्दा हुइँकाउने चालक दाजु अहिले कछुवाको चालमा अघि बढाउनुहुन्छ । “मान्छे नै छैन,” सहचालक भन्नुहुन्छ । म चाहिँ घडी हेर्छु अनि आत्तिन्छु । ढिला हुन लागिसक्यो ।

गाडीले वेग लिएपछि दङ्ग पर्छु । अचानक घ्याच्च ब्रेक लाग्छ । अगाडि हुत्तिन्छु । धन्न नाकको डाँडी भाँचिएन । “के गरी चलाको हौ ?” यात्रुहरू आक्रोशित हुन्छन् । “पचासी आइसक्यो” सहचालकको आवाज सुनिन्छ । पछाडिको गाडीले उछिन्यो भने पेसेन्जर पाइन्न । चालक दललाई हतार भयो अहिले चाहिँ । यात्रु चढाउने र ओराल्ने काम तीव्र गतिमा हुन्छ । वेग बढेको गाडी कतै जाकिने हो कि कसैलाई ठोकिदिने हो कि, सातो जान्छ ।

टुँडिखेल पूर्वको पुरानो बसपार्क नयाँ बनाउन हटाएपछि खुल्लामञ्चमा पुग्यो । केही महिनापछि भृकुटीमण्डपमा माइक्रोबस र अधिकांश गाडी रोक्न प्रतिबन्ध लाग्यो । अचम्मको कुरा चाहिँ के भने ती स्टपका प्रतीक्षालयमा प्रतिबन्धको केही दिनअघि मात्रै नयाँ रङ्ग लगाइएको थियो । अब जमलदेखि सुन्धाराका बीचमा कतै गाडी रोक्न पाइन्न । तर हामी यात्रुलाई नीतिनियमले कहाँ बाँध्छ र ? घण्टाघर ओर्लिनुपर्नेलाई जमलमा ओर्लिन हुन्न । अरू बेला ‘नियमसियम बाल’ भन्ने चालकदल सकेसम्म जमलमा नै ओर्लिदियोस् भन्छ । तर ढिट यात्रुका सामुन्ने प्रायः लाचार हुन्छ अनि झारिदिन्छ जहाँ यात्रु चाहन्छ । यस्तो दृश्य वागबजारको आकाशे पुल, भृकुटीमण्डप अगाडिको प्रतीक्षालय र शहीदगेटमा सधैँजसो बिहानपख देखिन्छ । दिउँसो ट्राफिक प्रहरीले बढी निगरानी गर्ने हुनाले यात्रुलाई गाली गर्दै र यात्रुको गाली सुन्दै भए पनि जमल र सुन्धारामा नै गाडी रोक्छ चालकदल ।

“कति हतार हो हामीलाई ?” आफैँलाई प्रश्न गर्छु । ज्यानलाई हत्केलामा राखेर, असुरक्षित तरिकाले बाटो काटेर, ट्राफिक नियमको पालाना नगरी हामी छिटो ठाउँमा पुग्ने नाममा यो के गर्दैछौँ ? यस्तो बेतुकको हतारो केका लागि ?

हामीलाई हामीले खोजेको ठाउँमै गाडी आइदिनुपर्ने, जहाँ भन्यो त्यहीँ ओरालिदिनुपर्ने, ट्राफिक प्रहरीको लागि मात्रै नियम पालना गरिदिनुपर्ने, आदि इत्यादि समस्याको मूल जरो अनुशासनको कमी हो । सरकारले सबै ठाउँमा एकै किसिमको नियम लागू गराउन नसक्नुमा सरकारको कमजोरी त छँदै छ, कतै न कतै हामी आम जनता पनि त्यस्तो कमजोरीका कारक हौँ । ट्राफिक नियमका सामान्य काइदा पालना गर्न नसक्ने हामी नेपालीहरू अरू नियमकानून पनि लत्याउँदै उन्मुक्त साँढेझैँ हिँडेका छौँ । यस्तो हिँडाईले हामी विकास र समृद्धिको गन्तव्यमा पुगौँला ? म त सम्भावना ज्यादै कम देख्छु ।

हतारिनु र हतासिनु कमजोर मनस्थितिको उपज हो । हामीभन्दा पछि स्थापना भएका देशहरू अगाडि बढेको देख्दा हामी छ्ट्पटिन्छौँ । उनीहरूले समातेको बाटो पहिल्याउन खोज्छौँ । तर तिनका योजना हामीले लागू गर्न सक्दैनौँ । उनीहरूका र हाम्रा चुनौती र अवसर नै फरक छन् । स्काइस्क्रेपरहरू उनीहरूका समृद्धिका प्रतीक हुन् भनेर हामी पनि समृद्ध देखिने हतारमा त्यस्तै गगनचुम्बी भवन बनाउन थाल्छौँ । यस्तो देखावटी अनि योजनाविहीन प्रतिस्पर्धाले कतै हामीलाई भड्खालोमा जाक्ने त होइन ?

अनुशासन बिना कुनै योजनाको सफल कार्यान्वयन हुनै सक्दैन । जसरी पनि अघि बढ्ने नाममा सोचविचारै नगरी बाटो खन्दा पहिरो खस्ने सम्भावना बढ्छ । त्यस्तै अरूलाई उछिन्न खोज्दा हाम्रा मूल्यमान्यता परिवर्तन भएका छन् । जो धनी देखियो उसलाई सम्मान गर्ने समाज अनि संभ्रान्त बन्न हतार गर्नेहरूका कारण भ्रष्टाचारको चक्रव्यूहमा हामी फसेका छौँ । आफूलाई अनुशासित राख्ने मानिसहरू कागको हुलमा बकुल्ला बन्ने अवस्था रहेसम्म हामी हत्पतको काम लत्पत गरिरहने छौँ ।

Bara-Parsa Tornado: Reconstruction and Lessons

On September 16, my friends and I attended the third lecture series organized by Nepalese Society of Engineering Geologists (NSEG) at the National Academy of Science and Technology (NAST). The first lecture of the series included a presentation titled, “Bara-Parsa Post Tornado Reconstruction—An Overview”. Lt. Col. Shrijan Bahadur Malla, the leader of the Parsa Karyadal (“Karyadal” translates to “task force/group”), showed through a series of slides the effects of tornado, the government’s response and the Nepal Army’s effort in accomplishing a near-impossible task within the given time-frame.

What had happened at Bara and Parsa? 

Between 7: 45 to 8: 15 PM, March 31, 2019 (Jestha 17, 2076), a storm swept through several villages of Parsa and Bara districts of Nepal. The reports that came since puzzled the scientists as such a wide range of destruction had never been reported before. The winds had travelled 90 km (30 km of which was observed from the satellite images) within 30 minutes, uprooted trees, overturned trucks and completely damaged some masonry buildings. The winds were stronger than what was usually observed. They had to dig deeper into what had actually happened.

Department of Hydrology and Meteorology (DHM) had observed the possibility of rainfall in the area, but due to lack of resources, had not been able to predict the nature of the storm. On the other side of the border, India Meteorological Department (IMD) had issued a warning against “chakravaat”. However, there was no official information exchange between the DHM and IDM. So, we were completely unaware of what was about to come.  

A week later, the Department of Hydrology and Meteorology (DHM) confirmed it was a tornado, with intensity up to F2 and F3 (180-332 km/hr) on the Fujita Scale. The actual speed could not be determined. The tornado had generated at the Chitwan National Park and had travelled eastwards, reaching a maximum width of 200 m and destroying everything that came in its way. Bharbalia, Parwanipur, and Pheta villages of Bara suffered the worst. 28 people died (according to the official report), about 1200 people sustained injuries, and around 1450 houses were destroyed. Farmers also suffered the loss of crops and livestock.

Was it the first ever tornado that occurred in Nepal?

Most media and even among the scientists, the event was discussed as the first ever tornado occurring in the Nepali territory. However, as someone with roots in the Terai, and having heard accounts of hard-hitting storms from the past, I don’t believe it was the first ever tornado. Still, it is the first time, a tornado event has been recorded and studied scientifically. To confirm this further, I would like to quote from Kiran Nepal from his article in the Nepali Times:

“The tornado was not the first of its kind in Nepal. In fact, literature and folklore speak of twisters ravaging Tarai villages. But because these are localised disasters, they did not make it to the news.”

(Ground zero in Pheta)

Response to the crisis

Government of Nepal made a quick response. Rescue teams were immediately employed. On April 1, the Government declared a state of emergency in the affected area. Nepalese Army then got involved in the rescue and relief operation. All three levels of Government—the Federal, Province No. 2 and Local Governments—worked together to manage the relief works, and to rehabilitate the affected people before the Monsoon hit them hard again.

So, the Local Government brought up all the data necessary for the reconstruction process, the Provincial Government facilitated the smooth operation, and the Federal Government asked the Nepalese Army to complete the task as soon as possible. On April 26, it was declared that the Nepalese Army would be involved in the construction of new houses under the Janata Aawas Kaaryakram (People’s Housing Programme).

Challenges to the Nepalese army

Lt. Col. Malla provided his first-hand experience on the challenges the Nepalese Army had to face.

1. Timeframe. The task had to be completed within 3 months. The Local Governments had enlisted a total of 884 houses to be constructed. All the construction had to be parallel. They needed a lot of construction materials, required large areas to heap them until the construction. The need for human resources was also paramount.

2. Weather Condition. The summer was in its peak. The temperatures reached more than 40 degrees Celsius during the day time. Winds blew from time to time, destroying the temporary shelters, and floods delayed the construction.

3. Health Issues and Snake Bites. Heatstroke is among the common health issue in the summer. Flu is another illness that can occur because of the cold sweat drenching your clothes and skin. There is also high risk of malaria and Kala-Azar. Snake bites are also frequent occurrences. Lt. Col. Malla reported incidents of flu and snake bites.

4. Socio-poilitical issues. When huge reconstruction work is at hand, most families separate so that they can enjoy the compensation provided. The number of victims fluctuated frequently and even at the end, there were issues related to citizenship and land-ownership.

How did the army complete the task?

Nepalese Army was provided with the design of houses by the Department of Urban Housing. The design had two rooms, the frame and trusses were to be made from bamboo. The Army changed it slightly. They added a verandah and a toilet. And instead of bamboo, they would use steel.

With the design in hand, they had to look for huge amounts of construction material. The government had eased the process by letting the Army buy directly from the market (instead of the usual bidding process). The contractors for construction materials were chosen such that they could supply the materials required without any corruption and commission.

Since the task was labour intensive, they required to hire a huge labour force. It was convenient to use the troops themselves. The Army personnel were divided into the highly-skilled, skilled and semi-skilled and the work division was done accordingly. They worked in shifts from 6 to 10 o’clock in the morning and 4 to 8 o’clock in the evening.

There were some hurdles, as state in the section above. Nepalese Army went through and helped themselves and the victims. They worked as smoothly as they could. Finally, 869 of 884 houses were completed by the end of August. The remaining 15 houses were not built due to the issues such as citizenship and land ownership. These houses were handed over to their respective owners officially on 4th September.

Lessons Learnt

At the end of the presentation Lt. Col. Malla presented a list of lessons learnt from the Bara-Parsa Tornado event. I have added some by myself.

1. Improvement in Weather Forecasts. The DHM and IMD are now working together to identify such disasters. The weather forecasts are also becoming increasingly reliable.

2. Where there is will, there are ways. The government’s response was quick. The Army was given the rights to final decision on the construction. The buying of essential construction materials was made easier. All there levels of government came together. The tiff between the Federal Government and the Province-2 Government did not affect the victims.

3. Enhancement of the capacity of the Nepalese Army. From all sort of labour-intensive work to planning and design, the Army has grown stronger, Lt. Col. Malla stated with pride.

4. Goodwill among the people. All the government bodies, and especially the Nepalese Army won the hearts of the people affected by the tornado.

5. Civil authorities need to play important roles in future disasters. As he concluded, Lt. Col. Malla said that Nepalese Army cannot do all the reconstruction work by themselves in the future. Though he was proud of what the Army had been able to do, it is the task of civil authorities to actually involve in the disaster prevention, risk reduction and reconstruction. Thus, they must be prepared to provide relief, and for rehabilitation and reconstruction in the aftermath.

Conclusion

The presentation brought out a sense of joy and pride in everyone present in the seminar hall. It helped us understand what actually happens during the reconstruction. It’s one thing to read and say, one should do this and that. But listening it from someone who has had first-hand experience in the act, we knew how difficult the task is. And how it feels to see smiling faces as the hard work comes to fruition.

Many thanks to the Government! Salute to the Nepalese Army!!

References

https://www.nature.com/articles/d41586-019-01159-w

https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/nepal-army-constructs-869-houses-for-tornado-victims-of-bara-parsa/

https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/na-hand-over-houses-to-tornado-hit-bara-and-parsa-people/

https://en.wikipedia.org/wiki/March_2019_southern_Nepal_tornado

भेडा (भाग-२)

डेढ वर्षअघि भेडा शब्दलाई चुनावी सन्दर्भमा मात्रै बुझेको थिएँ । हिजो साँझ बल्ल यो शब्दको वास्तविक अर्थ बुझेँ ।

कुनै व्यक्ति वा दलले आफ्ना कुरा मान्नेलाई वा (मनाउनु पर्‍यो भने) जनताजनार्दन भन्दा रहेछन् । जब जनताजनार्दनले अरू कसैको पक्ष लिन्छ, उसलाई दुत्कार्दै भन्दा रहेछन्, “भेडो कहीँको!!

जतिसुकै आशावादी भए पनि नेपालको राजनीतिले आशालाग्दो बाटो कहिल्यै देखाएन । कुनै राजनीतिक पार्टी एनजीओ (NGO) शैलीमा काम गर्छन् त कुनै अधिनायकवादी सोच राखेर । पदको कुन हदसम्म लोभ छ भने पूर्वपार्टीप्रमुख र पूर्वप्रधानमन्त्री भएर देश हाँकिसकेकाहरू, जसले पार्टी बाहिर रहेर बृहत्तर हितका लागि लाग्नुपर्ने हो, पार्टीभित्र मर्यादाक्रमका लागि जोरी खोज्छन् । अनि तिनै तप्काका “व्यक्तित्वहरू” विदेशी मन्त्री/सचिवलाई हतारिँदै होटलमै ढोगभेट गर्न जान्छन् । तिनलाई चुनावमा जिताउनेले प्रश्न गर्‍यो भने जवाफ दिन्छन् (तिनीहरूभन्दा पनि उपबुज्रुक तिनका कार्यकर्ताहरू), “किन जान्ने हुन्छौ, भेडा हो ?”

जनताका झिनामसिना कुरा सुन्ने फुर्सद छैन उनीहरूलाई । ठूला सपना देख्दा आँखा यसरी टट्टिएका छन् कि नजिकको समस्या देख्दैनन् । आफू अघिको समस्या समाधान गरौँ अनि ठूला सपना साँचेको सुहाउँछ, मज्जा पनि आउँछ । तब कोही बुर्लुक्क उफ्रिन्छ, “सपना देखेको पनि देखी सहँदैनन् भेडाहरू ।”

साधारण नागरिक पलपल मरिरहेको छ । देशभित्र ऊ काम गरेर खान सक्दैन । यसका केही कारण छन्:

१. उसलाई विदेशमा पारिजातको फूल झरेझैँ पैसा झर्छ भन्ने सुनाइएको छ ।

२. नेपालमा काम गर्न उसलाई लाज लाग्छ । समाज नै त्यस्तै छ । काम गर्नेलाई खिसी गर्छ अनि काम नगरी फूर्ती देखाउँदै हिँड्नेलाई खुट्टामा ढोग्छ ।

३. कुनै उद्योगमा राजनीती घुस्यो भने धराशायी बनाएरै छोड्छ ।

४. जसरी पनि कमाउनुपर्छ भनेर लागिपरेका छन् मानिसहरू । भ्रष्टाचार नभएको ठाउँ छैन ।

५. भुइँमान्छेका बीचबाट नेता बनेकाहरू तिनको टाउको टेक्दै अघि बढेर आकाशमा पुगे । भुइँमान्छेहरू पातालमा भासिँदैछन् ।

मान्छेसँग जब विकल्प बाँकी हुँदैन, कि ऊ नयाँ कुराको खोजी गर्छ, कि भएका सर्जामलाई अलि भिन्न प्रकारले चलाउन खोज्छ । विदेशिनु नयाँ कुराको खोजी हो (किनकी नयाँ भनिएका पार्टीहरू जनतामाझ पुगेकै छैनन्) । त्यस्तै, दुईतीनवटा पार्टीलाई पालैपालो जिताउनु पुरानाप्रतिको नयाँ आशा हो । यो चलन नेपालको मात्रै होइन । अमेरिकामा प्रायः डेमोक्र्याट्स र रिपब्लिकन पार्टीहरू पालैपालो सत्तामा जान्छन् । त्यस्तै बेलायतमा लेबर र कन्जर्भेटिभले पालैपालो बर्चस्व बनाइरहन्छन् । हुन त ती पार्टीकै समर्थक बीच पनि दह्रो रस्साकस्सी चल्छ । तर जनतालाई “भेडा” भन्ने नेताको बारेमा चैँ आजसम्म सुनेको छैन ।

चेतनाको स्तर पनि एउटा मापक हुँदो हो । नेपालका सबै मानिस पढेलेखेका छैनन् । पढेलेखेका सबै विवेकी र नीतिवान छैनन् । यसर्थ पढेलेखेका चेतनशील र अनपढहरू अचेतनशील भन्ने छुट मलाई छैन । किनकी “भेडा” उपमा जन्माउने र फैलाउनेहरू शिक्षित भनाउँदा नै हुन् ।

हालसालै पत्रकार रवि लामिछाने जेल पर्दा उनको समर्थनमा जनसागर उर्लियो । ती जनतालाई फेरि पनि भनियो, “भेडा”; भन्नेहरू थिए जसले उनको कार्याक्रम हेरेका थिएनन्, कार्यक्रम मनपराउँदैनथे वा चिढिएका थिए । कार्यक्रम नहेरी मूल्यांकन गर्ने अन्तर्यामीहरूलाई त के भनूँ ? उनको शैलीमाथि बहस हुनुपर्छ भन्ने कुरामा म पनि विश्वास राख्छु र उनलाई देउता मानेर पुज्नु हुन्न भन्ने कुरामा म अडिग छु । तर उनलाई देउता मान्नेहरूप्रति दुराग्रह छैन । कुन परिस्थितिमा उनी कसका लागि उनी देउतातुल्य भए, म बुझ्छु । अनि उनले त्यत्रो वर्ष कार्याक्रम चलाउँदा चुइँक्क नगर्नेहरू उनी तल पर्दा कुर्लिएको देख्दा लाग्यो, “ओरालो लागेको मृगलाई बाच्छाले पनि खेद्छ ।”

आफूलाई अनुकूल हुँदा जनतालाई “भगवान” भन्ने अनि आफूलाई प्रतिकूल हुँदा “भेडा” भन्ने मानिसहरू विवेकका दुश्मन हुन् । जनताको शक्तिको आडमा सर्वोच्च सत्तामा पुगेकाहरूले जनतालाई यो हदसम्म गिराउन कसरी सक्छन् ? ताजुब लाग्छ !

टीयू गन्थन

बिहान ६-७ बजेबाट नै टियूतिर हिँड्छु । घरबाट कीर्तिपुर पुग्न दुईवटा गाडी चढ्नुपर्छ । २६ वा २७ नम्बरका गाडी शहीदगेट/सुन्धारा पुग्छ्न् । पुरानो बसपार्क (जुन नयाँ बन्ने तर्खरमा छ र खुलामञ्चमा सरेको छ) बाट कीर्तिपुर जाने २१ नम्बरको गाडी चल्छन् । ती गाडी शहीदगेटमा रोकिन्छन् केहीबेर । अहिले त्यहीँबाट २१ नम्बरे गाडी चढ्छु । पोहोर खुला मञ्चबाट चढ्थेँ । भाग्यले साथ दियो भने घरबाट हिँडेको ४५ मिनेटमा नै भूगर्भशास्त्र केन्द्रीय विभाग पुग्छु । नत्र बिहानको समयमा प्राय: एक घन्टा लाग्छ । दिउँसो र साँझ भने डेढदुई घन्टा सामान्य हो । किनकी अध्ययन गर्न चाहनेलाई सहज होस् भनेर छात्रावासमा वास दिन सक्दैन मेरो विश्वविद्यालय ।

टियू गेटले पहिले सबैलाई स्वागत गर्थ्यो । अचेल आफ्नै गाडी र बाइक भएका वा तिनीसँग आउनेलाई मात्र गर्छ । सार्वजनिक यातायात चढ्नेलाई ल्याब स्कुल देखि उता नयाँ बाटो बनेको छ । टियूले पुरानो बाटो बिग्रेको भनी नयाँ बाटोबाट चलाउन लगायो भनी गाडी चलाउनेहरू भन्थे । तर कीर्तिपुरबाट आउँदा थोरै भए पनि गाडी चलेकै हुन्छ्न् । पुरानो बाटो पनि बनेको छैन । त्रिविले वर्गभेद त गरेको होइन ? कहिलेकाहीँ सोच्छु । होइन होला जस्तो लाग्छ । तर हो कि ? … (आ.. जेसुकै होस् !)

बिस्तारै बगिरहेको प्रमाण देखिने, धुँजाधुँजा परेका बाटाहरू अनि तरहतरहका संरचनाले टियूमा स्वागत गर्छन् । नयाँ बाटोबाट ओर्लिँदा सबैभन्दा पहिले देखिन्छ आँखा अस्पताल जुन विश्वविद्यालय अन्तर्गतको भएपनी उपचार सोचेजस्तो सस्तो छैन । अर्को छेउमा देखिन्छन् पुरुष छात्रावास । सबै अटाउँदैनन् यी छात्रावासमा । एक वर्ष पढिसकेपछि बल्ल “सिट” पाइन्छ । त्यसमा पनि होडबाजी र राजनीति चल्छ ।

अलि पर आउँछ जनबोलीको तीनकुने । रङ उडिसकेको बोर्डमा लेखिएको छ “TU Coronation Ground” (अङ्ग्रेजीमै) । त्यहाँ कसैको मूर्ति छ, जुन देख्न मलाई एक वर्षै लाग्यो होला । त्यो मूर्ति पहिलो उपकुलपति सुवर्ण समशेरको हो कि जस्तो लाग्छ । ठ्याक्कै याद छैन । किनकी त्यो “चौर” घेरिएको छ पर्खालले अनि भित्र ढाकेका छन् अग्ला घाँसहरूले ।

पिच उप्केको छ ठाउँठाउँमा, पानी पर्दा खोला बग्छ । यस्तो गर्नुपर्थ्यो, उस्तो गर्नुपर्थ्यो भन्ने प्रशस्त मानिस भेला हुने यो विश्वविद्यालयका संरचना पनि छक्क पर्दा हुन् । भन्दा हुन्, “गफ हाँक्न छोडेर एउटा मात्रै काम ठीकसँग गरेर देखाओ त !”

असार २५ गते त्रिभुवन विश्वविद्यालयले साठीऔं त्रिवि दिवस मनायो । उपकुलपतिको नयाँ भवन उद्घाटन गर्न कुलपति (प्रधानमन्त्री) जाँदा जुन कन्तविजोग त्रिविले देखायो, त्यसले लज्जाबोध भयो । त्योभन्दा लाजमर्दा काण्डहरू– गोल्ड मेडलको किनबेच, परीक्षाफलमा गरिएका अनियमितता, आर्थिक अनियमितता, जग्गा बाँडफाँड आदिले कहिलेकाहीँ त सोच्न बाध्य बनाउँछ, ‘उच्च शिक्षाको लागि त्रिवि रोजेर गलत त गरिनँ ।’

२०१३ सालतिर देशभित्रै विश्वविद्यालयको खाँचो महसुस गरेर तत्कालीन शिक्षामन्त्री लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको भिजनलाई तत्कालीन राजा महेन्द्रले साथ दिएका थिए । विश्वविद्यालयका लागि ठूलो ठाउँ लिएर अध्ययन अनुसन्धान गर्ने उद्देश्यले कीर्तिपुरमा जग्गा अधिग्रहण गरी त्रिविको स्थापना गरिएको थियो । त्यस यता कीर्तिपुर क्षेत्र शिक्षाको पर्याय बनेको छ । यद्यपि यो जग्गा विवाद बेलाबेलामा आइरहन्छ, जातीयताको रङ्ग घोलेर ।

पाइलापाइलामा गरिने राजनीति, दम्भी अजासुहरू अनि मनपरी गर्न उद्दत कर्मचारीतन्त्रले त्रिभुवन विश्वविद्यालय कति थेग्ला ? शिक्षा क्षेत्रको आमूल परिवर्तनका लागि टीयूको संरचना र कार्यपद्दती नै परिवर्तन गर्नुपर्ने देखिन्छ ।