घनचक्कर: भुल्भुलैया र भविस्यवाणी

“घनचक्कर” उपन्यास विशाल मिलन केन्द्र, चण्डोलले आयोजना गरेको एउटा प्रतियोगितामा पुरस्कारका रूपमा पाएको थिएँ । पन्ध्र वर्षको उमेर, उपन्यास पढ्ने तीव्र हुटहुटी ! नयाँ किताब समाएपछि बिहानदेखि साँझसम्म नबिसाई पढिसकेको थिएँ । सकिँदासम्म उपन्यासको ‘म’ पात्र सँगसँगै आफू पनि पागल त भइनँ जस्तो लागेको थियो । उपन्यासका राजनीतिक विषय केही बुझे पनि गहिराईमा चाहिँ पुग्न सकेको थिइनँ ।

त्यस यता एसएलसी, बाह्र र ब्याचलर पास गरिसकेपछि “घनचक्कर” पढेको थिएँ । प्रत्येक चोटि नयाँ अनुभव भएको थियो । नयाँ रहस्य खुलेका थिए । देशका घनचक्करहरू अलि बढी बुझ्दै गएर होला ।
मास्टर्स पढ्न कीर्तिपुर भर्ना भएदेखि नै “घनचक्कर” फेरि पढ्ने अनि समीक्षा लेख्ने इच्छा थियो । दरबारमार्ग, शहीदगेट, कालीमाटी, बल्खु हुँदै कीर्तिपुर पुग्दा कयौंपटक उपन्यासका दृश्यहरू आँखामा नाच्थे । बाटामा पुलिसहरू देख्दा घनचक्करको ‘म’ पात्र जस्तै कति पटक झस्केको छु । विश्वविद्यालय र देशको राजनीतिका भुलभुलैयामा रुमल्लिएको अनुभव गरेको छु । त्यसैले होला पढ्ने इच्छा भए पनि यो उपन्यास पढ्न भने डर लाग्थ्यो ।

यसपालि “घनचक्कर”पढ्दा केही भविष्यवाणीलाई ध्यान दिएँ । टावरहरूको पतन र उत्थानको प्रसङ्ग पहिले पनि याद गरेको हो । सत्तामा रहनेले टावरको निर्माणलाई अतिशय महत्त्व दिएको भएर त होला पहाडका टाकुरा र तराईका फाँटमा भ्यू टावर बनाउने ट्रेन्ड चलेको, नयाँ बनेको धरहरालाई ऐतिहासिक भीमसेन स्तम्भ नै पुनःनिर्माण गरेझैं प्रचार भएको ।
टावरहरू जबजब निरङ्कुशताका प्रतीक बनेका छन् तबतब कोही नायक जन्मिएको छ ती टावर ढाल्न । तथापि ती नायक कतै गुमनाम भएका छन् या त प्याजका डल्लामा परिणत भएका छ्न् । यिनमा मानवीय संवेदना नै छैन । आशा गरेका नेताहरूले निराश बनाएका छन् । निरङ्कुशतन्त्रको विरोध गर्नेहरू आफैं निरङ्कुश बनेका छन्, गुच्चा खेलेझैं राजनीति गरेका छन्, शक्ति संघर्षको घनचक्करमा नराम्ररी फसेका छन्, जनतालाई भ्रमको जालोमा फसाएका छन् । यस्तो संघर्षको बीचमा हर कोही धेरथोर पागल भएको छैन र ?

यस बाहेक आफ्नो जीवीकाका लागि गर्नुपर्ने दु:ख, काम र आरामका विरोधाभासमा परेर पनि मानिस घनचक्करमा परेको छ । प्रजातन्त्र र स्वतन्त्रताका आन्दोलन, आन्दोलनका उद्देश्य विपरितका गतिविधि, निरङ्कुशता अनि फेरि प्रजातन्त्रका लागि हुने संघर्ष एउटा यस्तो चक्कर हो जसबाट उम्कन प्रत्येक नागरिक प्रत्येक पल सचेत हुन जरुरी छ । घनचक्करसँग जुध्नु नै यसबाट उम्कने मुख्य उपाय हो भनेर आशावादी विचारमा उपन्यास सकिएको छ ।

यद्यपि देशमा शक्ति संघर्षका घनचक्कर चलिरहेकै छ । सञ्जीव उप्रेती सर उपन्यासको म पात्रझैं आशावादी भएर लोकतन्त्र र निरन्तर पक्षमा उभिनुभएको छ । मलाई नेपाली राजनीति बुझ्न सहयोग गरेको “घनचक्कर” आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ । कहिलेकाहीँ लाग्छ, यसमा भएका भविस्यवाणी असत्य भइदिए ! तर शक्ति संघर्ष मानवीय गुण नै हो । त्यसै यो घनचक्कर कहाँ अन्त्य हुन्छ र ?

भेडा (भाग-२)

डेढ वर्षअघि भेडा शब्दलाई चुनावी सन्दर्भमा मात्रै बुझेको थिएँ । हिजो साँझ बल्ल यो शब्दको वास्तविक अर्थ बुझेँ ।

कुनै व्यक्ति वा दलले आफ्ना कुरा मान्नेलाई वा (मनाउनु पर्‍यो भने) जनताजनार्दन भन्दा रहेछन् । जब जनताजनार्दनले अरू कसैको पक्ष लिन्छ, उसलाई दुत्कार्दै भन्दा रहेछन्, “भेडो कहीँको!!

जतिसुकै आशावादी भए पनि नेपालको राजनीतिले आशालाग्दो बाटो कहिल्यै देखाएन । कुनै राजनीतिक पार्टी एनजीओ (NGO) शैलीमा काम गर्छन् त कुनै अधिनायकवादी सोच राखेर । पदको कुन हदसम्म लोभ छ भने पूर्वपार्टीप्रमुख र पूर्वप्रधानमन्त्री भएर देश हाँकिसकेकाहरू, जसले पार्टी बाहिर रहेर बृहत्तर हितका लागि लाग्नुपर्ने हो, पार्टीभित्र मर्यादाक्रमका लागि जोरी खोज्छन् । अनि तिनै तप्काका “व्यक्तित्वहरू” विदेशी मन्त्री/सचिवलाई हतारिँदै होटलमै ढोगभेट गर्न जान्छन् । तिनलाई चुनावमा जिताउनेले प्रश्न गर्‍यो भने जवाफ दिन्छन् (तिनीहरूभन्दा पनि उपबुज्रुक तिनका कार्यकर्ताहरू), “किन जान्ने हुन्छौ, भेडा हो ?”

जनताका झिनामसिना कुरा सुन्ने फुर्सद छैन उनीहरूलाई । ठूला सपना देख्दा आँखा यसरी टट्टिएका छन् कि नजिकको समस्या देख्दैनन् । आफू अघिको समस्या समाधान गरौँ अनि ठूला सपना साँचेको सुहाउँछ, मज्जा पनि आउँछ । तब कोही बुर्लुक्क उफ्रिन्छ, “सपना देखेको पनि देखी सहँदैनन् भेडाहरू ।”

साधारण नागरिक पलपल मरिरहेको छ । देशभित्र ऊ काम गरेर खान सक्दैन । यसका केही कारण छन्:

१. उसलाई विदेशमा पारिजातको फूल झरेझैँ पैसा झर्छ भन्ने सुनाइएको छ ।

२. नेपालमा काम गर्न उसलाई लाज लाग्छ । समाज नै त्यस्तै छ । काम गर्नेलाई खिसी गर्छ अनि काम नगरी फूर्ती देखाउँदै हिँड्नेलाई खुट्टामा ढोग्छ ।

३. कुनै उद्योगमा राजनीती घुस्यो भने धराशायी बनाएरै छोड्छ ।

४. जसरी पनि कमाउनुपर्छ भनेर लागिपरेका छन् मानिसहरू । भ्रष्टाचार नभएको ठाउँ छैन ।

५. भुइँमान्छेका बीचबाट नेता बनेकाहरू तिनको टाउको टेक्दै अघि बढेर आकाशमा पुगे । भुइँमान्छेहरू पातालमा भासिँदैछन् ।

मान्छेसँग जब विकल्प बाँकी हुँदैन, कि ऊ नयाँ कुराको खोजी गर्छ, कि भएका सर्जामलाई अलि भिन्न प्रकारले चलाउन खोज्छ । विदेशिनु नयाँ कुराको खोजी हो (किनकी नयाँ भनिएका पार्टीहरू जनतामाझ पुगेकै छैनन्) । त्यस्तै, दुईतीनवटा पार्टीलाई पालैपालो जिताउनु पुरानाप्रतिको नयाँ आशा हो । यो चलन नेपालको मात्रै होइन । अमेरिकामा प्रायः डेमोक्र्याट्स र रिपब्लिकन पार्टीहरू पालैपालो सत्तामा जान्छन् । त्यस्तै बेलायतमा लेबर र कन्जर्भेटिभले पालैपालो बर्चस्व बनाइरहन्छन् । हुन त ती पार्टीकै समर्थक बीच पनि दह्रो रस्साकस्सी चल्छ । तर जनतालाई “भेडा” भन्ने नेताको बारेमा चैँ आजसम्म सुनेको छैन ।

चेतनाको स्तर पनि एउटा मापक हुँदो हो । नेपालका सबै मानिस पढेलेखेका छैनन् । पढेलेखेका सबै विवेकी र नीतिवान छैनन् । यसर्थ पढेलेखेका चेतनशील र अनपढहरू अचेतनशील भन्ने छुट मलाई छैन । किनकी “भेडा” उपमा जन्माउने र फैलाउनेहरू शिक्षित भनाउँदा नै हुन् ।

हालसालै पत्रकार रवि लामिछाने जेल पर्दा उनको समर्थनमा जनसागर उर्लियो । ती जनतालाई फेरि पनि भनियो, “भेडा”; भन्नेहरू थिए जसले उनको कार्याक्रम हेरेका थिएनन्, कार्यक्रम मनपराउँदैनथे वा चिढिएका थिए । कार्यक्रम नहेरी मूल्यांकन गर्ने अन्तर्यामीहरूलाई त के भनूँ ? उनको शैलीमाथि बहस हुनुपर्छ भन्ने कुरामा म पनि विश्वास राख्छु र उनलाई देउता मानेर पुज्नु हुन्न भन्ने कुरामा म अडिग छु । तर उनलाई देउता मान्नेहरूप्रति दुराग्रह छैन । कुन परिस्थितिमा उनी कसका लागि उनी देउतातुल्य भए, म बुझ्छु । अनि उनले त्यत्रो वर्ष कार्याक्रम चलाउँदा चुइँक्क नगर्नेहरू उनी तल पर्दा कुर्लिएको देख्दा लाग्यो, “ओरालो लागेको मृगलाई बाच्छाले पनि खेद्छ ।”

आफूलाई अनुकूल हुँदा जनतालाई “भगवान” भन्ने अनि आफूलाई प्रतिकूल हुँदा “भेडा” भन्ने मानिसहरू विवेकका दुश्मन हुन् । जनताको शक्तिको आडमा सर्वोच्च सत्तामा पुगेकाहरूले जनतालाई यो हदसम्म गिराउन कसरी सक्छन् ? ताजुब लाग्छ !

Who did it?

On Mangsir 18, 2074 (December 4, 2017), three days prior to the second phase of general election, an explosion at Chapali, Kathmandu injured 11 people. One of them was the candidate former Minister of Health Gagan Thapa. He was shown to put on bandages around his forehead but some hours later, he was seen at Reporters’ Club and he spoke for more than an our without showing a trace of injury.

I don’t know if the injury was faked. The mainstream media never said it was faked but there were others who said Gagan Thapa was somehow involved in the explosion and that it was one thing that would fetch him “sympathy” votes. He did win the election. Another rumour that surfaced was that there was involvement of the Left Alliance behind the attack. What we got to hear after the elections was that anti-election group led by Biplov did it.

We all know Gagan Thapa won but what happened to the 10 other people who were hospitalized? They were not in news after the election.

Were those who did the explosion caught and punished? We don’t know. This is really strange. A former Minister is bombed amidst his cadres before the election and ten people are injured. Gagan Thapa should have been burning with rage and should have demanded the arrest of the bombers within twenty-four hours. But no one has been arrested till date.

Who did it–Gagan Thapa, Left Alliance or Biplov Group or somebody else? Where is our police force, intelligence and investigative journalism?

***

On Bhadra 7, 2072 (August 24, 2017), an incident in Tikapur Kailali shook the nation. Seven police officers, one of who was a Tharu, were brutally killed, and a two years old baby was shot. After the incident, hundreds of Tharus were tortured for being involved in the carnage.

Who did it?

The government blamed the Tharus. Resham Chaudhary was accused of being the mastermind behind the killing of the police. But there were rumors that the attackers were highly trained and that they could be a gang or R&AW agents from India. The Tharus blame the police for burning their huts.

For more than two years, Resham Chaudhary is in India. Before he fled, he was a popular media personality. I used to like his Gaijatra albums that were released during the period of censorship. (The king was in power then and the only way to express dissatisfaction was through the comic satires during the festival of Gaijatra.) When he was accused, I could not believe that he could plot for such a heart-wrenching incident. But he fled. He might have his reasons but running away is never a way to say that he is good.

This Mangsir, he came in news again. He was nominated for the elections held in Mangsir 21 (December 7) through his relative. (He is still in India.) Nobody opposed it and he won the election with an overwhelming amount of votes.

The police says Resham Chaudhary a Most Wanted criminal. The fact that Election Commission allowed him to be a candidate says otherwise. Who resgistered his  nomination and why? 

Now that he has won, the Election Commission wants him to come and fetch the certificate of victory. The police says they will catch him. This is not to the first time an accused has won an election. But they have walked among the policemen without a trouble. 

I have a lot of questions: What stops Resham Chaudhary from coming Nepal and claiming victory? Police? If so, will the police arrest him? Will the police let him go after political pressure? Will the victims of the Tikapur incident ever get justice? 

And the biggest of all: Who really is the mastermind behind the incident?

***

References: 

http://kathmandupost.ekantipur.com/news/2017-12-04/nc-leader-thapa-injured-in-ied-explosion.html

http://kathmandupost.ekantipur.com/news/2015-08-25/8-killed-in-tikapur-clash.html

https://thehimalayantimes.com/nepal/tikapur-carnage-conspirator-resham-lal-chaudhary-elected-kailali-1/

http://kathmandupost.ekantipur.com/news/2017-12-19/govt-urged-to-handover-certificate-of-victory-to-resham-chaudhary.html

https://thehimalayantimes.com/nepal/tikapur-victims-demand-justice-govt/

नेता कसरी बन्ने ?

अलि पुरानो फोटो नेताहरूको । स्रोत: nayasamachar.com

नेपालमा अहिले चुनावी चहलपहल निकै नै छ । नेताहरू घरदैलोमा व्यस्त छन् तर घरमै बस्नेले चाहिँ सायदै तिनका मुख देखे होलान् । खैर, “तिनीहरू नेता कसरी पो नेता बने हौ ? अनि हामी चाईँ कसरी बन्ने ?” भन्ने प्रश्न कसैलाई उठेको भए ती प्रश्नको जवाफ खोज्ने प्रयास यो प्रबन्ध हो ।
चरण १: यी प्रश्न आफूले आफैँलाई सोधेर नेता हुने गुण छ कि छैन पत्ता लगाउनुस् :

के तपाईं:

१. धुर्त हुनुहुन्छ ?

२. अरूलाई औँलामा नचाउन सक्नुहुन्छ ?

३. स्वार्थी हुनुहुन्छ ?

४. अर्काको मन दुखाएर हाँस्न सक्नुहुन्छ ?

५. आफन्त, नातागोता, साथीसँगी, गुरु वा जोसुकैलाई कोखामा छुरा हानेर अघि बढ्न सक्नुहुन्छ ?

६. जनताले जे भने पनि कानमा तेल हालेर सुतेजस्तो गर्न सक्नुहुन्छ ?

उपर्युक्त गुणहरू तपाईंसँग छ भने मात्रै तपाईं राजनीतिक नेता बन्न सक्नुहुन्छ । नत्र त तपाईंको यात्रा सुरु नै हुँदैन । भइहाल्यो भने पनि कतै कुनामा बसेर रुनुपर्छ ।

चरण २: प्रवेश

चरण १ मा पास नभए पनि चरण २ मा आउन सक्नुहुन्छ तर दिगो उपलब्धिका लागि चरण १ मा भएका कुराहरू आफूमा जतिसक्दो चाँडो लागू गर्नुहोला । फाइदा तपाईंलाई नै हो । अब जान्नुस् यो चरणमा के गर्ने:

१. तपाईं आफ्नै पार्टी खोल्न चाहनुहुन्छ ? यसका लागि विचार र (वा) कार्यशैली मिल्ने (यसमा अरूलाई थर्काउने कार्यशैली पनि हुन सक्छ) एकदम धेरै मानिसहरू भेला पार्नुपर्ने हुन्छ । अरूलाई कन्भिन्स गर्न पनि धेरै समय र उर्जा खर्चिनुपर्छ । समय अलि बढी नै लाग्न सक्छ यदि तपाईं चरण १ मा भएका गुणहरूलाई नजरअन्दाज गर्दै हुनुहुन्छ भने ।

२. यदि तपाईंलाई छिटो माथी जानु छ भने चाहिँ स्थापित पार्टीमा लाग्नुस् । धेरैजसो मानिसहरू ठूला पार्टीको सदस्य बन्छन् तर साना पार्टी पनि शानदार पो हुन्छन् त ।

एउटा उदाहरण दिउँ है त । मेरो कलेजमा थुप्रै पार्टीका भ्रातृ संगठन (भन्नलाई स्वतन्त्र विद्यार्थी युनियन) छन् । नेपाली कांग्रेसको नेविसंघ र नेकपा एमालेको अनेरास्ववियुमा लाग्नेहरूको संख्या धेरै छ । खिचातानी पनि यिनमै धेरै छ ।

साना पार्टीका भ्रातृ संगठन धेरै छन्, कार्यकर्ता थोरै । कम्पिटिसन शून्य बराबर । सदस्य बन्नेवित्तिकै माथिल्लो पद हातमा । अनि पावर पनि ठूला संगठन जति नै । हेर्नुस् त काइदा !

कुन ठाउँबाट राजनीति सुरु गर्नुहुन्छ भन्ने कुराले पनि फरक पार्दछ तपाईंको जिन्दगीमा । एक चोटि फेरि मेरो कलेजतिर आँखा डुलाऔँ । तपाईँ प्रायः देख्नुहुनेछ, नेताहरू :

  • नयाँ विद्यार्थीलाई भर्ना गर्न मद्दत गर्दै हुन्छन् ।
  • पुराना विद्यार्थीका समस्या समाधान गर्दै हुन्छन् ।
  • विभिन्न कार्यक्रम गरिरहेका हुन्छन् ।

यिनीहरू पब्लिक रिलेसन (Public Relation) बनाइरहेका छन् जुन भविष्यका लागि लाभदायक हुन्छन् । मेरो एक जना साथी छ जसलाई म जुनसुकै बेला फोन गरेर जुनसुकै काम लगाउन सक्छु । भोलि ऊ कुनै चुनावमा उठ्यो भने म भन्दिन्छु नि “यसले काम गर्न सक्छ” । उसले यसरी भोटर कमाउँदै छ ।

आफ्नो समुदायमा राजनीति गरेर अघि बढ्न चाहनेलाई चुनौतीको पहाड नै आउँछ । चरण १ मा भएका गुण नभए पहाड फोर्न गाह्रो हुन्छ ।

चरण ३: कुटनीति / चालबाजी

महाभारतमा शकुनिको भूमिका सम्झनुस् त । कसरी धृतराष्ट्र र उनका छोरालाई भड्काउँछन् । उनको धुर्त्याइँले पाण्डवहरू जुवामा मात्र हारेनन्, कुरुक्षेत्रको युद्ध पनि भयो ।

कुटनीतिक चालबाजी एउटा कला हो । राजनीती गर्नेहरूले आफूले भनेको ठीक, अरूले भनेको बेठीक भन्ने पारेर जनतालाई आफ्नो पक्षमा पार्छन् । अझ कतिपय अवस्थामा अस्थिरता ल्याइदिन्छ्न् ।

गेम अफ थ्रोन्समा लिटलफिङ्गर भन्छ:

अस्थिरता सिँढी हो ।

यसका उदाहरणले मेरो मुटु चिरिन्छ । हाम्रा नेताहरूले पनि अस्थिरतालाई भर्र्याङ् बनाएका छन् । जब स्थिरता आउँछ, उनीहरू माथि हुन्छन् । पुष्पकमल दहाल (प्रचण्ड) ज्वलन्त उदाहरण हुन् जसको बारेमा मैले चर्चा गरिरहनै पर्दैन । 

कोखामा छुरा घोप्ने काम पनि चालबाजीको विशेषता हो । एकजना मेरो छिमेकीलाई चुनावमा “टिकट” दिने वाचा गरियो । पक्का आउँछ भन्दै बधाई दिने पनि भेटिए ।

मनोनयनमा भने उनको नातेदारको नाम आयो । ती नातेदारले विरोध गरेनन् । मनोनयनमा हेराफेरी गर्न सक्नेलाई ती नातेदारले हातमा लिएछन् । यसरी आफन्तलाई पनि धोका दिन सके तपाईंको राजनीतिक यात्रा उकालो लाग्नेछ । शुभकामना !

चरण ५: अरूले जेसुकै भने पनि “बाल” नदिने 

अरूले तपाईंको गल्ती औँलाइदिए भने तिनको औँला काटिदिनुस् । यो त तपाईंले सुनेको प्रमाण पो हो क्यारे ! यसो गर्नुस्, सुन्दै नसुन्नुस् । हुन त यो गुण तपाईँमा पहिले नै छ । जति गाली गरे पनि, जति सरापे पनि, एउटा कानबाट छिरेको कुरो अर्को कानबाट निकालिदिनुस् । यसो गरेपछी न अरूको पिर, न प्रेसरको चिन्ता !

***

द्रष्टव्य:

१. यी चरणहरूलाई नजरअन्दाज गर्न त तपाईं राजनीतिक परिवारमा जन्मिनुपर्छ । बा प्रभावशाली थिए भने त उनले बसाएको जगमा चुनावैपिच्छे जीत दर्ता भइहाल्छ ।

२. माथि उल्लिखित चरण र गुणहरूमध्ये पब्लिक रिलेसन र सानो पार्टीबाट उक्लिने उपायबाहेक अरू सबै व्यङ्ग्य हुन् । सिधा भन्ठानेर त्यसै गर्नुभो भने मलाई अवगाल नआओस् !

अझै सजिलो बनाइदिन्छु । यी काम नगर्नुस् :

  • चोरबाटो नलिनुस्
  • नकारात्मक चालबाजी नगर्नुस्
  • कोखामा छुरा नहान्नुस्, जेल पर्नुहोला !
  • रचनात्मक प्रतिक्रियालाई आत्मसात् गर्नुस्

३. नेतामा हुनैपर्ने दुई कुरा हुन् : ज्ञान र बोल्ने क्षमता । यी दुईलाई प्राथमिकता दिनुस् ।

शुभकामना !

***

[प्रस्तुत लेख Quora.com मा How do I become a political leader in Nepal को जवाफको नेपाली रूपान्तरण हो ।]

Communist Alliance: “A Game of Probabilities”

Really?

The question I asked last week while the alliance was declared. I was shocked. I mean, how could a party that is in the government (CPN Maoist Centre) decide to work together with the party that is a staunch opposition of the government (CPN-UML)? But Mr Pushpa Kamal Dahal (Prachanda) said:

“Politics is a game of probabilities to a huge extent.”

As far as I understand Nepali politics, the probability of Maoist Centre and UML coming together was extremely low. Not long ago, Mr Prachanda had broken an alliance with Mr KP Sharma Oli, almost filed an impeachment and Mr Oli gave a resignation from the PM. Not only did the Maoist Centre break the coalition, they went ahead and supported Mr Deuba.

We got another former PM Dr Baburam Bhattarai in this alliance. He had broken up with the Maoists, because of his bitter experiences with Mr Prachanda but he’s back joining hands with him.

What was going on? I think:

1.Polarization: Polarization has often been termed as negative but we always expected fewer political parties, didn’t we? This election-time polarization is most probably a step into that stability we wanted. However, this is not a complete polarization. Maoists did not leave the government to make this alliance. If this was a complete polarization based on political ideologies, I think we would be alarmed.

2. Selfish interests: The political leaders and parties of Nepal do everything for the “sake of the nation and the people”. Have we progressed though? The “leftists”, while making the alliance, again said that this is an important step in stability. I’m skeptic. Look, this is just an alliance, not unification. The larger probability is that after the elections are conducted and winning a large number of seats, Mr Prachanda, Mr Oli and Dr Bhattarai will play the same old blame-game, break the alliance and we’ll fall into instability again. I believe not many Nepalis will say, “We didn’t see that coming.”

3. Politics between the three major parties: The NC and the UML led government were polar opposites during the blockade we faced. UML (particularly the then PM Mr Oli) blamed it on India completely, went on against even genuine demands of Madhesh. Very few people remember that it was continuity of the stance taken by Late Sushil Koirala while he was the PM. After Mr Koirala’s resignation, NC stated it was not a blockade at all. Mr Deuba rose to power following Mr Koirala’s death. He showed an affection with the Madhesh. It was important in NC’s victory in Province 2. Maoists, showing the behaviour of opportunists, wanted to capitalize on that by making an alliance with NC but it did not bear fruit. Now they make alliance with the party that won the largest number of seats in the local level. I believe it’s the alliance that ensures survival of the Maoists and helps Mr Oli gain a upper hand in politics for at least a couple of years to come.

What could happen?

1.Communists win: While it seems good for us that one of the major political ideology becomes victorious, I’m a bit scared. Why? These Communist parties of Nepal are not the communists that are against democracy and capitalism but they still stick to the term because it lures common people. However, the US, NATO and the EU look upon even the word “Communist” against Democracy. I’m scared that they will try creating instablity if they see “Communists” running the Nepali government.

2. Political Stability at least for some years: The Constitution prohibits impeachment of the PM for the first three years but it does not prohibit breaking of political alliances or coalition and it also does not prevent the PM from resigning. I think this will be again used as a tool for instability. With an alliance of larger parties, it might be more stable but will they stick together for long? I doubt.

Conclusion:

  1. I am dubious that everything will be nice henceforth and there will be a political stability.
  2. I am scared about world-view regarding the “Communist” victory.
  3. I believe this alliance is temporary. If it becomes long-lasting, I would be positively shocked and smile from ear to ear.
  4. And yeah, I didn’t mention it above but this alliance could be a way for the UML to use government resources. Who knows?

[Note: First published as an answer to What’s your view on recent political development in Nepal regarding alliance of leftist party? on Quora]

भेडा

images

नेपालको चुनावी सन्दर्भमा “भेडा” शब्द एकदम प्रचलित छ । कुनै बेला सर्वमान्य नेता गणेशमान सिंहले “काठमाडौंंका जनता भेडा हुन्” भन्नुभएको थियो भन्ने सुन्दा सानामा रमाइलो लाग्थ्यो । प्रजातान्त्रिक शक्तिलाई नपत्याएको झोंक थियो सायद उहाँको ।

वैशाख ३१ गते पहिलो चरणको स्थानीय चुनाव सकियो । “भेडा” शब्द फेरि चर्चामा आयो । पहिलेजस्तो नेताको भाषणमा होइन, जनताको सामाजिक सञ्जालको भित्तामा ।

भेडा को हुन् ?

वर्तमान सन्दर्भमा भेडा भन्नाले कांग्रेस, एमाले, माओवादी लगायतका लामो समयसम्म शासन गरेका दलहरूलाई भोट हाल्ने जनता हुन् रे । नयाँ दलहरूलाई भोट हाल्ने (खासगरी काठमाडौंको सन्दर्भमा) चाहिँ भेडा होइनन् रे । मलाई यस्तै भनेका थिए एकजनाले फेसबुकमा । यसरी बुझ्दा मतदानमा सहभागी अधिकांश जनता (म सहित) भेडा हुन् ।

अर्को परिभाषा पनि भेटिन्छ यदाकदा । “राम्रा”लाई भन्दा “हाम्रा”लाई भोट हाल्ने पनि भेडा हुन् । यसमा मेरो विचार के छ भने नि “हाम्रा राम्रा” हरूलाई भोट दिनु सर्वोत्तम हो । तर “राम्रा” जति “हाम्रा” हुन् भन्ने ग्यारेन्टी नभएसम्म जनताले आफ्ना नजिकका (“हाम्रा”) लाई नै भोट हाल्छन् । एउटा उखान छ त, “टाढाको देउता भन्दा नजिकको भूत वेश” ।

पुरानाका विरुद्ध नयाँ

यहाँ नयाँको पनि अपव्याख्या भएको देख्दा छ्क्क पर्छु म त । भर्खर खुलेका दलहरू अनि युवाहरू नयाँ हुन् रे । नयाँ हुन त सोच पनि नयाँ हुनु पर्‍यो नि । तालिवानहरू युवा शक्तिका रूपमा अफगानिस्तानमा देखा परे । तर तिनले पुरातनवादी शरिया कानुनमा जोड दिए ।

नेपालमा भएका “नयाँ” दलहरूमा पनि नयाँपन छैन । बाबुराम भट्टराईको नयाँ शक्ति पार्टीलाई नयाँ ठान्ने युवाहरू छन् यहाँ । भट्टराईको अध्यक्ष बन्ने सपनाको उपज थियो यो पार्टी । भयङ्कर ठूलो सभा गरेर पार्टी घोषणा गरे हाम्रा डाक्टरले । हजारौंले वर्ष दिन नपुग्दै पार्टी छाडे । बौद्धिकताको कदर भएन भन्दै थिए ।

दुई महिना अघि बीबीसी नेपालका पूर्वप्रमुख रवीन्द्र मिश्रले घोषणा गरेको तर दर्ता नभएको “साझा पार्टी” सामाजिक सञ्जालमा भाइरल बन्यो । युवाहरूलाई तान्यो पनि । कामनपाको मेयरमा पूर्वसचिवलाई उठायो । झट्ट हेर्दा उनी योग्य देखिए तर ब्यूरोक्रेटहरूलाई जनताले पत्याउने बेला भयो त ? हुन त सबैलाई एउटै कित्तामा हाल्नु ठीक नहोला तर देश बिग्रनुमा कर्मचारीहरूको असक्षमताको ठूलो हात छ भन्ने अधिकांश ठान्छन् । अनि साझा पार्टीको घोषणा अर्को एउटा पार्टी विवेकशीलको विरुद्धजस्तो पनि देखियो ।

विवेकशील-मैले अलि भिन्न होला भन्ने ठानेको दल । भिन्नता देखाएको पनि थियो । टायर बालेर गर्ने आन्दोलनलाई प्लेकार्ड बोकेर, हल्लाखल्लाको विरोध छाडेर मौन विरोध सिकाउने दल । म कति इम्प्रेस्ड भएको थिएँ । स्वास्थ क्षेत्रमा सुधार हुनुपर्ने माग राखेर डाक्टर गोविन्द केसीले अनसन बस्दा साथ दिने पहिलो दल पनि यही थियो । तर त्यही अनसन ताका मैले स्वास्थ सेवा लिन गएका हजारौंले दु:ख पाएको देखें । काठमाडौंका निम्न/मध्यम वर्गीय र बाहिरबाट उपचारका लागि आएका जनताले दु:ख पाउनु जायज हो त भन्ने प्रश्न गर्दा जायज हो भन्ने पनि भेटिए । विवेकशीलले त्यस बेला एउटा आयामबाट मात्रै हेर्यो भन्ने मेरो ठम्याई हो । तर उनीहरू भर्खर पार्टीका रूपमा आउँदै थिए अनि आन्दोलनको केन्द्रमा पनि थिएनन् । विवेकशील बारे मैले सोचेको पनि थिइन त्यो बेला ।

यसपाली चुनावमा काठमाडौं महानगरको मेयर पदमा २१ बर्षिय रन्जु न्यौपाने “दर्शना” लाई उम्मेदवार घोषणा गर्यो । उनको पहिलो अन्तर्वार्ता हेरिसकेपछि मलाई लाग्यो, “अरू कोही योग्य थिएनन् यो दलमा ?” अनि त्यसमाथि विवेकशीलको नारा, “काठमाडौंलाई फेरि सुन्दरमाडौं बनाउछौं” । काठमाडौं कहिल्यै पनि सुन्दरमाडौं थिएन । काठमाडौं काठमाडौं नै हो र काठमाडौं नै रहनुपर्छ । फेन्सीफुल शब्दको जालमा पार्न त पुरानाले नै जानेकै थिए त । नयाँ कसरी फरक भए ? सपना देखाउन त पुरानाले पनि देखाएकै थिए । गफकै राजनीति गर्ने भए नयाँ-पुरानामा नाम बाहेक अरू के फरक भयो त ?

नयाँ र पुरानामा खासै फरक रहेनछ भन्ने मलाई त्यो दिन थाहा भयो जुन दिन मैले मेयर उम्मेदवारले नसुहाउदो भाषण गरेको भिडियो हेरें । कति कृत्रिम र भद्दा थियो त्यो भाषण । विवेकशीलको मौन राजनीति तोडियो । गालीको राजनीति सुरु भयो । पुराना र नयाँ बिचको खाडल पुरियो । चुनाव अघिको मौन अवधिमा पनि हल्ला गर्न जब विवेकशील चुकेन, म हतास भएँ । नयाँ पनि पुराना जस्तै नै रैछन् । शक्तिमा नपुग्दै नियमको अपव्याख्या गर्न सक्ने दल शक्तिमा पुग्यो भने के होला ? मैले यही सोचेँ ।

पुराना दलमा सबै खराब नै छन् त ?

एमाले, कांग्रेस, माओवादीमा फटाहा मात्रै छन् भन्ने ठान्छन् टीनएजर्स । नयाँ पार्टीका भविस्य यिनै मा अडिएको छ । हो, माथि पुगेका मिडियामा सधैं देखिने केही नेता खराब छन् जसले इमान्दार मान्छेलाई छायामा पारेका छन् । युवाहरूले छायामा परेका त्यस्ता मान्छेलाई नदेख्नु नै नेपाली राजनीतिको मूल समस्या हो । तर स्थानीय तह जनताले “हाम्रा राम्रा” मान्छे चिनेका हुन्छन् । अपवाद छाडेर जनताले धेरैजसो सक्षम मान्छे नै छान्छ्न् स्थानीय तहमा । त राम्रा मान्छे चुन्ने जनता भेडा कसरी भए ? केही खराब नेतालाई देखाएर जनता नै भेडा हुन् भन्नू कतिको जायज कुरा हो ?

नयाँहरूले बुझ्नु पर्ने

मेयर, उपमेयर र केही वडा पदमा एकदुई जना उठाउँदैमा विकल्प भइँदैन । यदि नयाँ दलहरूले बनेको “नयाँ” शब्द व्याख्या एकछिन मान्ने हो भने दुईजना नयाँ आएर केही हुँदैन, १६० जना पुराना आएपछि (काठमाडौंको सन्दर्भमा) । अनि जनतालाई भेडा भन्दा त्यसो भन्न हुन्न नभन्ने गणेशमानका पाला देखिका र भर्खर टुसाएका नेताहरुमा त म पटक्कै फरक देख्दिन ।

​An Open Letter to the Members of the Parliament and the Executive

Dear MPs, Prime Minister and Ministers,

I have written this letter on the occasion of Earthquake Safety Day to the most powerful and also the most responsible people of this country (each one of you) to remind you on an important matter related to the victims of the 2072 earthquake. Honestly, I don’t know if you think it’s important. I don’t even think I should tell you anything on this matter but I could not stop myself.

We (that includes you as well) all suffered the problems that came up after the earthquake on Baishakh 12, 2072. Some suffered more because they lived in the rural parts of the country. They lost their shelters, and relatives but they had not lost hopes. We believed we had a guardian. Poor, yes, but a guardian nonetheless, who would help us in making our homes as quickly as possible.

We had not known, however that our guardian did not feel our pains. How would you? You are living in air-conditioned houses and workplaces, you travel in air-conditioned vehicles. You have forgotten the cold we have to face every moment. You can never feel our sufferings.

However you may be: capable or incapable, rich or poor, we are dependent upon you. You have made us so by your political tricks and corruption. Some of the victims have money. They can build our homes and have built their homes. Some have not been able to build homes because you said, “You must build earthquake resistant homes for the safety of your future.” They agreed. They hoped you would provide them with technically skilled human resource or at least train us. They don’t understand what models of houses are earthquake resistant. You did not train them.

Most of the victims do not have a morsel to eat. Constructing a house is not possible without financial aid. You have set up a Commission for Reconstruction but you discuss over the Head of the commission. You do dirty politics in their name while the cold makes them shiver, suffer and suffocate. Children and elderlies have died with cold while you took time just to make mere regulations.

suntali
An integrated colony built by Dhurmus-Suntali Foundation at Giranchaur. Source: nepalaaja.com

You haven’t taken care of the victims who are close to the capital. I don’t expect you will do much for those in the rural.  But you’ve given word that you will look after us. One who cannot keep his word is not a man. However, noble hearts have done a lot without promising anything. You must have felt ashamed by what Dhurmus-Suntali have given for the victims: a beam of hope, a community to live with and a path for future. If all of you did a percentage of what Dhurmus-Suntali have done, their lives would have been five hundred percent better than what it is today.

The earthquake victims have been through a lot of troubles. I know you are busy in your power politics but I want you to manage some time supporting them, healing their wounds.

May the earthquake victims bless you for your future endeavors!

Ankit Dhakal “Sandeept”

Political Awareness among Nepalese

In about 70 years, Nepal has seen different political systems. Until 2007 B.S., the Ranas ruled autocratically. For the next ten years, Nepal saw multi-party democratic system and then two decades of direct rule of the Monarch known as the Panchayat System. The next decade saw a reformed Panchayat. Within ten years, in 2047 B.S., multi-party democracy was re-established. In 2052 B.S., CPN-Maoist began an armed revolution. The revolution came to an end and Nepal saw Republican system of Government. These political changes have contributed in the political awareness among a huge mass of Nepalese.

As I listened to debates my friends made this Saturday and Sunday, I came to know the historical contexts of several movements all around the world. I have listened many different kinds of views. I have come to know how they present their views. I have seen the points at which they agree and debates on things they differ on. The knowledge they have on the politics of Nepal and the world is praiseworthy.

However, people not involved in political parties will dislike the ideas in which they praise only their parties. While just praising the parties they have faith upon, they ignore the mistakes the parties have made. That can be irritating at times. Debates can help solve problems, too. I expect I can see someone among my friends who will be famous in the political front. I expect a positive change soon.

(From Masyam, Palpa)

खोइ नागरिक समाज ?

हिजो अचानक यो प्रश्न मनमा उठ्यो । देशमा राजनीतिका नाममा ठगी भइरहँदा, कुटनीतिका नाममा लुटनीति चलिरहँदा अनि राज्य पुनर्संरचना (शब्दै कति गार्‍हो रै’छ टाइप गर्न !)का आवाज उठिरहँदा नागरिक समाज कता हरायो?  दश वर्षअघि राजाको प्रत्यक्ष शासनको विरोध हुँदा “नागरिक समाज” एकदम प्रचलित थियो । नागरिक समाज नभएको भए  २०६२/६३को आन्दोलन नै हुने थिएन ।

तत्कालिन अवस्थामा नागरिक समाजका कसरी बनेको थियो ? के उद्देश्य थिए ? इतिहास नबुझी हुन्न भन्ने ठानेर गुगल सर्च गरेको थिएँ । हिजो नै सेतोपाटिमा चुडामणि बस्नेतको एउटा लेख प्रकाशित भएको रै’छ । उक्त लेखलाई आधार मान्दा त्यो समयको नागरिक समाज तल दिइएका वर्गको समूह पो रै’छ-

  • समाजका केही अगुवाहरू,
  • काठमाडौंमा केही बुद्धिजीवी भनेर कहलिएकाहरू, र
  • सञ्चार क्षेत्र
  • केही गैरसरकारी संस्थाका अगुवाहरू

नागरिक समाजको उद्देश्य थिए- १) माओवादी द्वन्द्वको वार्ताद्वारा समाधान; २) लोकतन्त्र र गणतन्त्रको प्राप्ति; ३) समावेशीकरण; ४) राज्य पुनर्संरचना ।

पछिल्ला दुई उद्देश्य माओवादीलाई मुल धारको राजनीतिमा ल्याउने कडीका रूपमा मैले बुझेको छु । ०६२/६३को आन्दोलनमा ती सवाल कसरी उठेका थिए भन्ने चाहिँ मलाई याद छैन । (म बाह्र वर्षको मात्रै थिएँ नि त !) अघिल्ला दुई उद्देश्यमा जनताको प्रत्यक्ष चासो थियो र राजनीतिक दलको स्वार्थ पनि त्यहीँ गाँसिएको थियो ।

त्यस ताका राजाले शासन आफ्नो हातमा लिँदा दलहरूमाथि जनताको विश्वास नै थिएन । उनीहरूले गर्ने विरोधका कार्यक्रममा जनता जाँदैनथे (रक्तकुण्ड, कृष्ण अविरल) । उनीहरू एउटा माध्यम चाहन्थे जनतासम्म पुग्न । नागरिक समाज त्यस्तो एउटा पुल थियो । त्यही भएर नै नागरिक समाजविना आन्दोलन सम्भव थिएन ।

जनता आन्दोलनमा होमिए । राजाले शासन छोडे । विघटित प्रतिनिधि सभा पुनर्स्थापना भयो । लोकतन्त्र आयो । राजाको शक्ति सीमित भयो । संविधान सभाको निर्वाचन भयो । गणतन्त्र घोषणा भयो । जनताले आन्दोलनमा भनेका थिए- “खबरदार नेतगण धोका देलाउ ।” नागरिक समाजलाई भनेका थिए- “यी नेतालाई मुर्ख्याइँ गर्न नदिनू ।” 

तर लोकतन्त्र र गणतन्त्र आउँदासम्म नागरिक समाज हराउन थालिसकेको थियो ।

सेतोपाटिको लेखअनुसार जतिजति समावेशीकरणको अवाज उठ्यो, नागरिक समाज फुट्दै गयो । जबजब राज्य पुनर्संरचनाको कुरा उठ्यो, नागरिक समाज विभक्त हुँदै गयो । मधेस आन्दोलनले यसमा झन् मद्दत गर्‍यो । क्षणिक उद्देश्यका कारण नागरिक समाज टुक्रिएको हो भन्ने म मान्दछु ।

तत्कालिन नागरिक समाजले देशको मुख्य शत्रुलाई निर्मुल पार्न कुनै कदम नै नचालेको जस्तो म देख्छु । नेपालका मुख्य शत्रु हुन्- अस्थिरता र भ्रष्टाचार । यिनै दुई कारणले गर्दा राजनीतिक दलसँग आजित भएका जनताले राजाको प्रत्यक्ष शासनलाई समर्थन गरेका थिए । यिनै दुई कारणले गर्दा राजाको शासन डगमगाएको थियो । यिनै दुई कारणले भुकम्प पीडित जनताले उचित राहत पाएका  छैनन् । यिनै दुई कारणले नेपाल विदेशी चलखेलको केन्द्र बनेको छ । यिनै दुई कारणले जनता गणतन्त्र देखि नै आजित हुन थालिसके । समस्याको चुरो बुझेर पनि बुझ पचाउने राजनीतिकर्मी र बुद्धिजीवी भनाउदाले गर्दा नै हाम्रा समस्या समाधान नभएका हुन् ।

अफसोस, नेपालका बुद्धिजीवीहरू र सञ्चार क्षेत्र   जातीय, क्षेत्रीय, वर्गीय  रङ्गमा रङ्गिएका छन् । यस्तोमा हाम्रा समस्याहरू झन् बढ्दै छन् । कहिलेसम्म ? प्रश्न अनुत्तरित छ ।

नाकाबन्दी : हाम्रो अर्थतन्त्रको साँचो तस्विर

“रेमिट्यान्सले हाम्रो अर्थतन्त्र कहिले सम्म धान्ला ?” कसैले कहीं लेखेका थिए |

हाम्रो अर्थतन्त्रको तितो सत्य यसपालीको नाकाबन्दीमा प्रत्यक्ष भएको छ | नाकाबन्दी पछाडि अनेकौं राजनीतिक (वा गैरराजनितिक) र कुटनीतिक कारण होलान | जे भए पनि हाम्रो अर्थतन्त्रमा रहेको कमजोरी छताछुल्ल भएर पोखिएको छ |

आर्थिक नाकाबन्दीहरू हाम्रा लागि नौला होइनन् रे – विज्ञ र मिडिया त्यसै भन्छन् | भारतले सन् ६० को दशकको अन्त्यतिर नाकाबन्दी गर्दा मेरा हजुरबुबा-हजुरआमा आफ्नो जीवनको बीसौं बर्समा हुनुहुन्थ्यो |  सन् ८० को अन्त्यतिर भारतले नै गरेको नाकाबन्दीको दौरान मेरा बुबाआमा लगभग बीस बर्षको हुनहुन्थ्यो | तेस्रो पटक नाकाबन्दी भैरहँदा म बीस वर्षको छु | कस्तो अच्चमको संयोग रहेछ ! तर म यसलाई संयोग भन्न चाहन्न | यो हाम्रो राजनीति र अर्थनीतिको असफलता हो |

यो असफलताको लागि अघिल्लो पुस्ता पनि केही हदसम्म जिम्मेवार छ | मेरा हजुरबुबाको पुस्ताको दोष देखाएँ भने अन्याय हुनेछ | उहाँहरूसँग शिक्षा र संचारको पहुँच थिएन | त्यतिबेला सायद नाकाबन्दीले धेरै ठूलो प्रभाव पनि पारेको थिएन | मेरा बुबाआमाले भने शिक्षा पाउनु भएको थियो | संचार मध्यमहरु त्यस समय सिमित थिए तर २०४५ सालको त्यो नाकाबन्दी बारे अवस्य सुन्नु भएको थियो र त्यसको प्रभाव केहि हदसम्म महसुस गर्नुभएको थियो – त्यसबेला सरकारले कुपन मार्फत मट्टीतेल वितरण गरेको थियो रे |

अघिल्लो साता उहाँहरूले ०४५ सालको नाकाबन्दीको कुरा गर्दै गर्दा सोधें, “हजुरहरुले त्यसबेला र अहिले को परिस्थिति बदल्न किन कोसिस गर्न सक्नु भएन ?” उहाँहरूले जवाफ दिनु भएन | सायद उहाँहरुसँग कुनै उत्तर नै थिएन | मेरो प्रश्नले सायद उहाँहरुलाई लज्जित बनायो | यदि मेरा सन्तानले भविष्यमा त्यस्तै प्रश्न गरे भने म त लाजले भुतुक्कै हुन्छु | मलाई मेरा सन्तानले त्यही प्रश्न नगरुन भन्ने म चाहन्छु | के गर्न सक्छु त म ?

केही समय सोचेपछि केहि जवाफ आए | हाम्रो अर्थतन्त्र खस्किनाका कारण र तिनको समाधानका लागि केही उपाय मनमा आए | तर एक्लो प्रयासले त केही हुँदैन |

अहिले हाम्रो अर्थतन्त्र रेमिट्यान्सले थेगेको छ | युवाहरु परदेश जान्छन्, उता बाट श्रम बेचेर पैसा पठाउँछन् अनि हामी यहाँ पनि सरि त्यो पैसा बगाउँछौँ  | तर पैसाले मात्रै अर्थतन्त्र बलियो नहुँदो रहेछ  | अरु पनि महत्वपूर्ण तत्वहरू रहेछन् |

पहिलो हो, नीति | हामी सँग आर्थिक उन्नतिका लागि गतिला नीतिको अभाव छ | विगतमा बनेका नीतिहरू पनि राम्ररी कार्यन्वयन भएका छैनन् | राजनीतिक अस्थिरता र भ्रस्टाचारको प्रतक्ष्य प्रभाव हो यो | विकास नीति बनाउनेहरू सरकार परिवर्तनले प्रभावित भएका छन् | अझ पछी आउने सरकारले अघिल्लो सरकारका नीति र कार्यक्रमलाई पूरै बेवास्ता गर्नु नै हाम्रो अधोगतिको सुरुवात थियो | सरकारमा रहेकाहरूले आफ्नो सोच र कर्मलाई परिवर्तन गर्नु पर्ने आवस्यकता देख्दछु म |

Fuel Crisis hits Nepal due to Economic blockade. Source: econitynepal.com

दोश्रो हो, उद्योग | पृथ्वीनारायणले १८३१ मै आफ्नो देशभित्र उद्योगलाई प्रोत्साहन गर्नु भनेका थिए र खाद्यान्न एवम् लत्ताकपडा कहिले पनि निर्यात नगर्नु भनेका थिए | उनि पछिका शासक र नेताहरुले त्यति बुझ्न सकेको भए हामी खाद्यान्न एवम् लत्ताकपडामा आत्मनिर्भर हुनेथियौं | तर राजनीतिक अस्थिरताले हामी असफल भयौं | सरकारी व्यवस्थापनमा रहेका लगभग सबै उद्योगहरु धरासायी भएका छन् ! व्यवस्थापनको यो कमजोरीले हामीलाई भारी पीडा दिएको छ |

तेस्रो हो स्वामित्व | उद्योग व्यवस्थापनमा सरकारी कमजोरीको उदाहरण माथि प्रस्तुत भैसकेको छ | अब लामो समय उद्योग चलाउने हो भने सर्वसाधारणले पनि ती प्रति आत्मीयता देखाउनु पर्ने जरुरी देखिन्छ | उद्योगहरुलाई सार्बजनिक संस्थान बनाउनु पर्छा | यसले सर्वसाधारण र उद्योग बीच आर्थिक एवम् भावनात्मक सम्बन्ध बनाउने छ |

चौथो हो, मानब संसाधन र यसको सही उपयोग | हामी सँग शिप नभएको होइन, न त हामी अल्छी हौँ | यहाँ केही नगर्ने या गर्न नचाहने नेपालीले पनि खाडीमा श्रम बेचेर, ज्यानलाई हत्केलामा राखेर मिहिनेतका साथ कमाएका छन् | सरकारले नै प्रत्यक्ष  अप्रत्यक्षरूपमा वैदेशिक रोजगारीलाई प्रोत्साहन गरे जस्तो लाग्छ कहिले त | विदेशमा सिकेका शिपको सहि उपयोग हुन सके त त्यो पनि राम्रो हुन्थ्यो | तर विडम्बना, विदेशबाट फर्किएकाहरु यहाँ काम गर्न चाहँदैनन्, चाहे  सरकारी बेवास्ता को कारणले होस् या आफ्नै अनिक्षा का कारणले होस् | उनीहरू फेरी विदेश नै पुग्छन् | यहाँ त दक्ष जनशक्तिलाई पनि ध्यान दिइएको छैन | दक्ष जनशक्तिको पलायन हाम्रो ठूलो समस्या भैसकेको छ | यी  समस्याको  समाधान हाम्रो हातमा छ | हामीले सक्षम नेतृत्व छान्न सक्नु पर्छ | धेरै खराब नेताहरूको बीचबाट असल नेतृत्व खोज्न एकदम गाह्रो छ | तर त्यो चुनौती स्वीकार्न पर्छ, यदि हाम्रो भविष्य सुनिश्चित गर्ने हो भने |

पाचौं हो, प्राकृतिक स्रोतको उपयोग | हामीसँग साहसी पदमार्गहरु छन् | हामीसँग भएको पानीले उर्जा उत्पादन गर्न र सिचाई गर्न पुग्छ | हाम्रो देशमा भएका जैविक विविधताको उपयोग हामी गर्न सक्छौं | आयुर्वेदले उत्तम मानेका वनस्पतिको उपयोग गरेर हामी सम्वृद्धिको पथमा अघि बढ्न सक्छौं | खनिज पदार्थको उपयोग गर्न सकिन्छ | यी सब सक्षम नेतृत्व र व्यवस्थापनबाट सम्भव छ |

यी सबै एकसाथ अघि बढाउन सकियो भने हाम्रो अर्थतन्त्र बलियो नहुने कुरै छैन | हामीलाई आर्थिक वृद्धिको सपना धेरै पटक बाँडिएको छ | अब हामीलाई त्यस तर्फ बढ्न प्रेरित गर्ने नेतृत्व चाहिएको छ | प्रथमतः हामी आफैले आफ्ना कामहरू इमान्दार भएर पूरा गर्नु पर्छा | इन्टरनेटमा लेख लेखेर मात्र त केही नहोला तर यसले मलाई र म वरिपरिका व्यक्तिलाई प्रेरित गर्न सक्यो भने मात्र पनि केहि परिवर्तन अवश्य हुनेछ | हामीले आपसमा इमान्दारिता देखाउने बेला पनि आइसकेको छ | हामी आफ्नो सन्ततिका लागि असल भविष्य चाहन्छौं, होइन र ?

(हाम्रो अर्थतन्त्र  सुधार्ने  अरु  उपाय पनि होलान / कृपया कम्मेन्ट गर्नु होला  /)